مقایسه ژورنال های اوپن اکسس و کلوز اکسس

⏱ زمان مطالعه: 12 دقیقه

انتخاب بستر مناسب برای انتشار دستاوردهای علمی یکی از تعیین‌کننده‌ترین گام‌ها در مسیر پژوهش دانشگاهی است. پژوهشگران پس از تدوین دست‌نوشته علمی، همواره با دوراهی انتخاب میان مجلات دسترسی آزاد یا اوپن اکسس (Open Access) و مجلات اشتراکی یا کلوز اکسس (Closed Access) مواجه می‌شوند. این دو ساختار، تفاوت‌های بنیادینی در سازوکار مالی، حقوق مالکیت معنوی، شیوه توزیع و سرعت دیده‌شدن مقالات دارند. شناخت ماهیت فنی و اجرایی این دو بستر، از هدررفت بودجه، طولانی‌شدن فرآیند داوری یا افت استنادات آتی جلوگیری می‌کند.

مدل اقتصادی و مقایسه هزینه‌های چاپ در مجلات دسترسی آزاد و اشتراکی

سازوکار اقتصادی مجلات علمی بر دو شیوه اصلی استوار است: پرداخت از سوی پدیدآورنده یا پرداخت از سوی خواننده. در ژورنال‌های کلوز اکسس، هزینه‌های داوری، ویرایش فنی، صفحه‌آرایی و نگهداری سرورها از طریق فروش اشتراک به کتابخانه‌های دانشگاهی، موسسات پژوهشی یا دریافت وجه به ازای هر بار دانلود مقاله توسط مخاطبان تامین می‌شود. نویسنده در این الگو معمولا وجهی برای مراحل داوری و پذیرش نهایی پرداخت نمی‌کند. در مقابل، ژورنال‌های اوپن اکسس با هدف حذف سد پرداخت برای مخاطبان، هزینه مدیریت مقالات موسوم به APC (Article Processing Charge) را به نویسنده یا نهاد حامی پژوهش منتقل می‌کنند.

ریشه این جداسازی مالی، تحول نشر الکترونیک و تمایل نهادهای بین‌المللی تامین مالی به انتشار عمومی دستاوردهای علمی است. زمانی که یک سازمان دولتی یا دانشگاهی هزینه اجرای یک پروژه را می‌پردازد، انتظار دارد نتایج بدون مانع مالی در اختیار پژوهشگران سراسر دنیا قرار گیرد. بنابراین، تصمیم‌گیری درباره ارسال مقاله به یکی از این دو مدل مستقیما به دسترسی نویسنده به گرنت‌های پژوهشی، بودجه مصوب پایان‌نامه یا حمایت‌های سازمانی بستگی دارد. اگر پژوهشگری اعتبار ارزی کافی نداشته باشد، حرکت به سمت مجلات اوپن اکسس طلایی ممکن است به بن‌بست مالی در مرحله پس از پذیرش منجر شود.

یک سناریوی فرضی را در نظر بگیرید: دانشجویی در یک پروژه مهندسی مکانیک بدون گرنت مستقل، مقاله‌ای را به ژورنالی ارسال می‌کند که هزینه APC آن دو هزار دلار تعیین شده است. پس از ماه‌ها داوری و اصلاح، پذیرش نهایی صادر می‌شود اما به دلیل ناتوانی در پرداخت هزینه، انتشار مقاله تعلیق می‌گردد. در مقابل، یک تیم پژوهشی حوزه بیوتکنولوژی با تکیه بر بودجه مصوب طرح تحقیقاتی، ژورنال اوپن اکسس را انتخاب می‌کند و مقاله بلافاصله پس از پرداخت به صورت تمام‌متن منتشر و نمایه می‌شود.

راهنمای جامع این موضوع: نگارش مقاله ISI و علمی‌پژوهشی

اشتباه رایج در این زمینه، یکی دانستن تمام مجلات دسترسی آزاد با نشریات پولی است. برخی نشریات با عنوان اوپن اکسس الماسی (Diamond Open Access) توسط دانشگاه‌ها یا انجمن‌های علمی اداره می‌شوند و نه از نویسنده وجهی دریافت می‌کنند و نه از خواننده. بررسی عملی این موضوع شامل مراجعه مستقیم به پایگاه DOAJ (Directory of Open Access Journals) و مشاهده بخش Author Fees در تارنمای رسمی نشریه پیش از بارگذاری دست‌نوشته است.

نرخ دیده شدن و تاثیر دسترسی باز بر افزایش استنادات مقاله

مزیت استنادی دسترسی آزاد یکی از محرک‌های اصلی گرایش محققان به این مدل است. سازوکار این پدیده به کاهش اصطکاک دسترسی مربوط می‌شود؛ پژوهشگری که در یک مرکز دانشگاهی فاقد اشتراک پایگاه‌های بزرگی نظیر الزویر، اشپرینگر یا وایلی فعالیت دارد، به محض مشاهده متن کامل مقاله اوپن اکسس در نتایج جستجوی موتورهایی چون گوگل اسکالر، آن را بررسی و در صورت ارتباط موضوعی به آن استناد می‌کند. این حذف دیوار پرداخت (Paywall) دایره مخاطبان بالقوه را از محیط دانشگاه‌های ثروتمند به نهادهای تحقیقاتی نوپا در سراسر جهان گسترش می‌دهد.

علت ایجاد این تفاوت، رفتار ترافیکی کاربران وب و محققان است. پژوهش‌ها نشان می‌دهد مقالاتی که دسترسی نامحدود دارند، چندین برابر مقالات پشت دیوار پرداخت دانلود می‌شوند. این نرخ بالای بارگیری، شانس مطالعه دقیق و ارجاع را در بازه زمانی کوتاه‌تری ارتقا می‌دهد. تصمیم‌گیری برای بهره‌گیری از این مزیت زمانی ضرورت می‌یابد که حوزه موضوعی دارای شتاب بالایی باشد، مانند مطالعات مربوط به پاندمی‌ها، فناوری‌های نوظهور هوش مصنوعی یا تغییرات اقلیمی که کهنگی داده‌ها طی چند سال رخ می‌دهد.

مطلب مرتبط: سفارش صحافی پایان نامه

به عنوان نمونه‌ای فرضی، محققی مقاله‌ای پیرامون راهکارهای غربالگری سریع یک بیماری فصلی می‌نویسد. انتشار این اثر در ژورنال کلوز اکسس موجب می‌شود تنها پزشکان بیمارستان‌های عضو پایگاه ناشر به آن دسترسی داشته باشند، در حالی که انتشار اوپن اکسس امکان دسترسی فوری کادر درمان مناطق محروم را فراهم کرده و استنادات حوزه بهداشت عمومی را ظرف چند ماه ارتقا می‌دهد.

خطای مرسوم نویسندگان، تصور این موضوع است که صرفِ اوپن اکسس بودن ژورنال، تضمین‌کننده استناد بالاست. اگر یک پژوهش از نظر روش‌شناسی، کیفیت داده‌ها یا تازگی موضوع دچار کاستی باشد، باز بودن دسترسی نجات‌دهنده آن نخواهد بود. برای راستی‌آزمایی این مولفه، پیش از انتخاب ژورنال، شاخص‌های ارزیابی نظیر ایمپکت فاکتور و وضعیت شاخص‌های سنجه‌های جایگزین (Altmetrics) مقالات چاپ‌شده اخیر در آن نشریه را تحلیل کنید تا از پویایی ارجاع به مجله مطمئن شوید.

مقایسه ویژگی‌های شاخص ژورنال‌های اوپن اکسس و کلوز اکسس

جدول زیر تفکیک دقیقی از ویژگی‌های فنی، اداری و حقوقی میان نشریات دسترسی آزاد و نشریات اشتراکی ارائه می‌دهد تا مبنای مقایسه روشنگری برای تصمیم‌گیری قرار گیرد.

مطلب مرتبط: تعرفه انجام پایان نامه وزارت بهداشت

معیار سنجش	ژورنال اوپن اکسس (Open Access)	ژورنال کلوز اکسس (Closed Access)
پرداخت‌کننده اصلی هزینه‌ها	نویسنده، دانشگاه یا گرنت تحقیقاتی (از طریق APC)	کتابخانه‌ها و خوانندگان (از طریق اشتراک یا خرید فایل)
سطح دسترسی خواننده	رایگان و بدون مانع برای تمام کاربران اینترنت	محدود به افراد و نهادهای دارای اشتراک فعال
مالکیت معنوی (Copyright)	معمولا در اختیار نویسنده با مجوز Creative Commons	انتقال کامل حق نشر به ناشر تجاری
سرعت چرخه انتشار	به دلیل ساختار دیجیتال معمولا سریع‌تر است	وابسته به زمان‌بندی شماره‌های چاپی، معمولا کندتر
حق اشتراک‌گذاری نویسنده	آزاد در شبکه‌های پژوهشی و سایت شخصی	محدودیت‌های سخت‌گیرانه برای بارگذاری فایل نهایی
ریسک مجلات نامعتبر	بالاتر به علت انگیزه سودجویی ناشران جعلی از APC	بسیار پایین‌تر به دلیل تکیه بر اعتبار اشتراک نهادی

یکی از ارکان اصلی که در جدول مشاهده می‌شود، مسئله حق نشر است. در مجلات اوپن اکسس، نویسنده با استفاده از مجوزهای کریتیو کامنز (به‌ویژه CC-BY) حق انتشار اثر خود را در فضاهای دیگر از دست نمی‌دهد و دیگران تنها با ذکر نام پدیدآورنده اجازه بازنشر یا استفاده از داده‌ها را دارند. در مجلات اشتراکی، فرم واگذاری حق نشر (Copyright Transfer Agreement) امضا می‌شود که نویسنده را از قرار دادن نسخه نهایی پی‌دی‌اف در سایت‌های آکادمیک عمومی بدون اجازه کتبی ناشر منع می‌کند.

تفاوت فرآیند داوری و چالش اعتبار علمی در دو مدل

سازوکار داوری همتا (Peer Review) در هر دو ساختار بر پایه ارزیابی انتقادی دست‌نوشته توسط متخصصان هم‌رده انجام می‌شود. با این حال، شیوه داوری و ساختار انگیزاننده مجلات گاهی به نتایج متفاوتی ختم می‌شود. در ژورنال‌های معتبر کلوز اکسس، مدل کسب‌وکار مبتنی بر اعتبار سنتی است؛ زیرا نهادهای خریدار اشتراک تنها بابت مجلاتی پول پرداخت می‌کنند که فیلترهای گزینشی سفت‌وسختی داشته باشند و مقالات ضعیف را رد کنند. در مجلات اوپن اکسس، داوری‌ها می‌تواند سنتی (یک‌سو کور، دوسو کور) یا به صورت داوری باز (Open Peer Review) با انتشار عمومی متن نظرات داوران باشد.

ریشه حساسیت پیرامون اعتبار اوپن اکسس، پدیده ناشران نامعتبر یا یغماگر (Predatory Publishers) است. این ناشران با تقلید از مدل APC، فرآیند داوری را صوری یا به طور کامل حذف می‌کنند تا با دریافت وجوه مالی از نویسندگان ناآگاه، مقالات را در کمترین زمان منتشر سازند. این سوءاستفاده سبب شده برخی دانشگاه‌ها هنوز با بدبینی به ژورنال‌های دسترسی آزاد نگاه کنند، با این حال مجلات بسیار معتبر متعلق به انتشاراتی مانند Nature Portfolio، PLOS و BioMed Central همگی از مدل اوپن اکسس با استاندارد داوری سخت‌گیرانه استفاده می‌کنند.

مطلب مرتبط: بهترین نرم افزار برای تمرین زمان بندی ارائه

فرض کنید پژوهشگری پیامی دریافت می‌کند که مدعی داوری و پذیرش مقاله او ظرف ۱۰ روز در یک ژورنال دسترسی آزاد با هزینه ارزان است. داوری علمی معتبر مستلزم هماهنگی حداقل دو داور مستقل، بررسی تضاد منافع و اصالت‌سنجی متون است که به ندرت کمتر از چند هفته به طول می‌انجامد. پذیرش فوری و بدون ایراد روش‌شناسی، نشانه‌ای قطعی از تجاری‌سازی غیرعلمی و بی‌اعتباری مجله است.

اشتباه رایج در محیط‌های آکادمیک، برابر دانستن تمام مجلات دسترسی آزاد با نشریات کم‌اعتبار است. تصمیم برای قضاوت اعتبار نباید صرفا بر پایه مدل دسترسی باشد، بلکه باید به رتبه‌بندی مجله در نمایه‌سازهای معتبری چون وب آو ساینس (Web of Science) و اسکوپوس (Scopus) متکی باشد. برای سنجش دقیق، تطبیق مشخصات مجله با فهرست هیئت داوران واقعی، بررسی سوابق انتشارات و مراجعه به معیارهای تشخیصی سامانه Think. Check. Submit الزامی است.

معایب و چالش‌های مجلات کلوز اکسس برای پژوهشگران

مجلات اشتراکی علیرغم پایداری ساختار اعتباری و عدم تحمیل هزینه انتشار به نویسندگان، چالش‌های سیستماتیکی برای چرخه توزیع علم ایجاد می‌کنند. سازوکار محدودسازی دسترسی موجب ایجاد نابرابری اطلاعاتی میان دانشگاه‌های برخوردار و مراکز تحقیقاتی کشورهای در حال توسعه می‌شود. محققی که توانایی پرداخت مبالغ گزاف برای دانلود هر مقاله منفرد را ندارد، از دسترسی به تازه‌ترین داده‌های آزمایشگاهی محروم می‌ماند و این امر منجر به تکرار پژوهش‌های موازی و فرسودگی علمی می‌گردد.

مطلب مرتبط: تحلیل آماری با مینی تب

علت اصلی مقاومت جوامع علمی در برابر سیستم کلوز اکسس، انحصارگرایی در بازتوزیع دستاوردهاست. نویسنده که خود ماه‌ها برای نگارش مقاله زحمت کشیده و داده جمع‌آوری کرده، طبق قرارداد کپی‌رایت حتی اجازه ندارد فایل نهایی منتشرشده را در پورتال پژوهشی سازمان خود یا پلتفرم‌هایی چون ریسرچ‌گیت به صورت عمومی به اشتراک بگذارد، مگر آنکه دوره تحریم یا امبارگو (Embargo Period) سپری شده باشد که معمولا بین ۶ تا ۲۴ ماه متغیر است.

به عنوان نمونه‌ای فرضی، پزشکی که به دنبال به‌کارگیری یک شیوه تشخیصی نو در درمانگاهی منطقه‌ای است، با پیوند مقاله‌ای از یک ژورنال کلوز اکسس روبه‌رو می‌شود که برای هر بار مطالعه نیاز به پرداخت هزینه‌ای معادل سی تا پنجاه دلار دارد. فقدان دسترسی مستقیم، اعمال بالینی شواهد پژوهشی را ماه‌ها به تعویق می‌اندازد یا متوقف می‌سازد.

خطایی که بسیاری از پژوهشگران هنگام کار با مجلات کلوز اکسس مرتکب می‌شوند، بی‌توجهی به سیاست‌های خودآرشیوی (Self-archiving) یا همان مسیر دسترسی آزاد سبز (Green Open Access) است. پژوهشگر می‌تواند بر اساس آیین‌نامه‌های مجله، نسخه پیش‌چاپ یا نسخه پذیرفته‌شده نهایی (Post-print) را بدون نقض قوانین کپی‌رایت در مخازن سازمانی قرار دهد. برای بررسی عملی این دسترسی، استفاده از پایگاه داده Sherpa Romeo بهترین راهکار است تا مجاز بودن اشتراک‌گذاری نسخه‌های مختلف اثر ارزیابی شود.

مطلب مرتبط: تفاوت پروپوزال پژوهشی و کاری

مدل‌های بینابینی: مجلات هیبرید و مسیرهای دسترسی باز

بازار نشر علمی برای پاسخ به دغدغه‌های نویسندگان و در عین حال حفظ جریان‌های درآمدی سنتی، فرمت‌های چندگانه‌ای پدید آورده است. آگاهی از این شیوه‌ها، انتخاب ژورنال را برای نویسندگان شفاف‌تر می‌سازد:

• مجلات هیبرید (Hybrid Journals): نشریاتی سنتی و مبتنی بر اشتراک که به نویسنده این امکان را می‌دهند تا با پرداخت داوطلبانه هزینه APC، مقاله اختصاصی خود را به صورت اوپن اکسس درآورد در حالی که سایر مقالات مجله پشت دیوار پرداخت باقی می‌مانند. این مدل با انتقاد پدیده «دریافت مضاعف هزینه» یا Double-dipping مواجه است زیرا ناشر هم از نویسنده هزینه می‌گیرد و هم مجله را به کتابخانه‌ها می‌فروشد.
• دسترسی آزاد طلایی (Gold Open Access): کل نشریه به صورت تمام‌متن باز است و نویسندگان در صورت نیاز هزینه پردازش مقاله را پرداخت می‌کنند تا اثر تحت مجوزهای آزاد در دسترس جهانی قرار گیرد.
• دسترسی آزاد سبز (Green Open Access): نویسنده مقاله خود را به نشریه‌ای اشتراکی می‌سپارد اما حق دارد نسخه نهایی اصلاح‌شده را به طور هم‌زمان در یک مخزن آرشیو دانشگاهی یا موضوعی به شکل رایگان آپلود کند.
• دسترسی آزاد الماسی یا پلاتینی (Diamond/Platinum Open Access): نشریاتی که هزینه‌های زیرساخت آنها توسط دانشگاه‌ها، نهادهای حمایتی یا انجمن‌های تخصصی پوشش داده می‌شود و نه از خواننده پولی دریافت می‌کنند و نه نویسنده را وادار به پرداخت APC می‌نمایند.

معیارهای تصمیم‌گیری برای انتخاب ژورنال متناسب با شرایط مقاله

اتخاذ تصمیم درست درباره مقصد مقاله، فرآیندی چندوجهی است که نیازمند ارزیابی فنی منابع و اولویت‌های نویسنده است. اجرای چارچوب گام‌به‌گام زیر مسیر گزینش را هموار می‌کند:

1. بررسی الزامات نهاد اعطاکننده بودجه یا دانشگاه: برخی دانشگاه‌ها و نهادهای بین‌المللی مانند اتحادیه اروپا تحت برنامه Plan S، پژوهشگران را ملزم می‌کنند مقالات حاصل از گرنت را صرفا در ژورنال‌های دسترسی آزاد منتشر کنند. نخستین گام، تطبیق دستورالعمل حامی مالی پژوهش است.
2. سنجش بودجه در دسترس: ارزیابی کنید که آیا بودجه‌ای برای پرداخت هزینه ارزیابی مقاله وجود دارد یا خیر. در صورت عدم تامین منابع مالی و ناتوانی در دریافت معافیت هزینه (Fee Waiver)، ژورنال‌های کلوز اکسس معتبر یا دسترسی آزاد الماسی بدون هزینه اولویت مطلق دارند.
3. شناسایی جامعه مخاطبان هدف: اگر مخاطبان اصلی مقاله پژوهشگران بخش صنعت، پزشکان شاغل در بالین، معلمان یا کارشناسان اجرایی هستند که معمولا اشتراک کتابخانه‌ای دانشگاه‌ها را در اختیار ندارند، دسترسی باز ارزش به کارگیری بسیار بالایی دارد. برای نظریات محض دانشگاهی، تفاوت دسترسی کم‌اثرتر خواهد بود.
4. بررسی فاکتور زمان و شتاب انتشار: اگر انتشار فوری دستاوردها برای ارتقای رتبه شغلی یا دفاع دانشجویی در اولویت است، مجلات تماما اوپن اکسس معمولا به علت ساختار انتشار پیوسته، سرعت پذیرش و بارگذاری آنلاین بالاتری نسبت به ساختارهای قدیمی کلوز اکسس دارند.

پرسش‌های متداول

آیا چاپ مقاله در ژورنال اوپن اکسس هزینه‌بر است؟

خیر، همه ژورنال‌های دسترسی آزاد هزینه دریافت نمی‌کنند. مدل دسترسی آزاد الماسی (Diamond OA) به طور کامل رایگان است و نهادهای دانشگاهی هزینه‌های آن را تامین می‌کنند. علاوه بر این، بسیاری از ژورنال‌های اوپن اکسس طلایی برای پژوهشگران کشورهای با درآمد پایین یا متوسط، تخفیف‌های قابل توجه یا معافیت کامل از پرداخت APC (Waiver) در نظر می‌گیرند که باید پیش از ارسال مقاله به ادیتور ژورنال ایمیل زده و درخواست شود.

مطلب مرتبط: هزینه جلسه تمرین دفاع با داور آزمایشی

آیا اعتبار مجلات اوپن اکسس کمتر از کلوز اکسس است؟

خیر، اعتبار ژورنال به مدل تجاری آن بستگی ندارد بلکه شاخص‌های علمی آن تعیین‌کننده هستند. صدها ژورنال رده Q1 و دارای ضریب تاثیر بسیار بالا در پایگاه‌های اسکوپوس و وب آو ساینس فعالیت دارند که تماماً اوپن اکسس هستند. با این وجود، به دلیل فعالیت برخی مجلات سودجو در این مدل، پژوهشگر ملزم است شاخص‌های داوری همتا، حضور در پایگاه DOAJ و ساختار هیئت تحریریه را با دقت ارزیابی کند.

تفاوت مجله هیبرید با مجله اوپن اکسس کامل چیست؟

در یک مجله اوپن اکسس کامل، تمام مقالات چاپ‌شده بدون استثنا از لحظه انتشار در دسترس عموم قرار دارند. اما در مجله هیبرید، ساختار اصلی مجله بر پایه فروش اشتراک (کلوز اکسس) است و تنها مقالاتی به صورت رایگان برای عموم باز می‌شوند که نویسندگان آنها هزینه اضافی اوپن اکسس شدن را داوطلبانه پرداخته باشند.

آیا می‌توان مقاله‌ای را که در ژورنال کلوز اکسس چاپ شده در اینترنت به اشتراک گذاشت؟

اشتراک‌گذاری نسخه نهایی صفحه پی‌دی‌اف ژورنال (Version of Record) به دلیل انتقال حق تکثیر معمولا ممنوع است و نقض قوانین کپی‌رایت محسوب می‌شود. با این حال، اکثر نشریات کلوز اکسس به نویسندگان اجازه می‌دهند نسخه پیش‌چاپ یا نسخه نهایی پذیرفته‌شده توسط داوران (Accepted Manuscript) را پس از گذشت دوره ممنوعیت در وب‌سایت دانشگاهی یا آرشیوهای علمی بارگذاری کنند.