⏱ زمان مطالعه: 11 دقیقه
نگارش پایان‌نامه تنها به جمع‌آوری داده‌ها، تحلیل‌های آماری یا نوشتن فصل‌ها محدود نمی‌شود. بخش بزرگی از فرایند پذیرش رساله و پایان‌نامه در مقاطع کارشناسی ارشد و دکتری دانشگاه آزاد اسلامی، به تطابق دقیق متن با شیوه‌نامه ساختاری و نگارشی مصوب معاونت پژوهشی این دانشگاه وابسته است. کوچک‌ترین ناهمخوانی در تنظیم حاشیه‌ها، قلم‌ها یا ترتیب صفحات می‌تواند مجوز دفاع یا مراحل فارغ‌التحصیلی را هفته‌ها به تعویق بیندازد. تسلط بر استانداردهای صفحه‌آرایی نرم‌افزار ورد به دانشجو کمک می‌کند تا اثر پژوهشی خود را در ساختاری آکادمیک و بدون ایرادهای فنی ارائه دهد.
ساختار کلی و ترتیب صفحات پایان نامه دانشگاه آزاد
بر اساس آیین‌نامه پژوهشی دانشگاه آزاد، پایان‌نامه شامل سه بخش بنیادین صفحات آغازین (مقدماتی)، متن اصلی رساله (فصول پنج‌گانه) و صفحات پایانی است. هر بخش ضوابط مشخصی دارد و جابه‌جایی صفحات تخلف از آیین‌نامه نگارش محسوب می‌شود. نظم صفحات از جلد بیرونی آغاز شده و تا آخرین صفحه چکیده انگلیسی ادامه می‌یابد.
- صفحه بسم‌الله الرحمن الرحیم (طراحی ساده و بدون کادربندی‌های گرافیکی شلوغ)
- صفحه عنوان فارسی (دقیقاً منطبق بر اطلاعات پروپوزال مصوب در سامانه پژوهشیار)
- صفحه اصالت اثر و تعهدنامه دانشجو در خصوص رعایت اخلاق پژوهش
- صفحه تأییدیه هیئت داوران و صورت‌جلسه دفاع (امضاشده توسط اساتید راهنما، مشاور و داور)
- صفحه تقدیم (کاملاً اختیاری و ترجیحاً در یک پاراگراف کوتاه)
- صفحه سپاسگزاری (اختیاری و خطاب به اساتید و همکاران طرح)
- چکیده فارسی همراه با کلیدواژه‌ها (حداکثر یک صفحه، بین ۲۰۰ تا ۳۵۰ کلمه)
- فهرست مطالب (شامل عناوین اصلی و فرعی فصول با شماره صفحه دقیق)
- فهرست جدول‌ها (با ذکر شماره و عنوان کامل جدول)
- فهرست شکل‌ها، نمودارها و نقشه‌ها
- فهرست علائم اختصاری و نشانه‌ها (در صورت نیاز و بسته به رشته تخصصی)
- متن اصلی فصول پایان‌نامه (فصل اول: کلیات پژوهش تا فصل پنجم: نتیجه‌گیری و پیشنهادات)
- فهرست مراجع و منابع (فارسی و انگلیسی با استاندارد ارجاع مشخص)
- پیوست‌ها و ضمائم (پرسشنامه‌ها، خروجی‌های آماری، کدهای نرم‌افزاری یا داده‌های خام)
- چکیده انگلیسی (ترجمه دقیق چکیده فارسی با کلیدواژه‌های معادل)
- صفحه عنوان انگلیسی (معادل دقیق صفحه عنوان فارسی به زبان انگلیسی)
یک اشتباه رایج دانشجویان در تنظیم صفحات آغازین، درج شماره صفحه در صفحه بسم‌الله و صفحه عنوان است. این دو صفحه به هیچ وجه نباید دارای شماره باشند. بررسی نهایی این بخش با مطابقت دادن نام دقیق اساتید، عنوان مصوب پایان‌نامه در شورای پژوهشی واحد و عدم مغایرت حتی یک کلمه با نسخه ثبت‌شده در پژوهشیار انجام می‌پذیرد.
مطلب مرتبط: انجام پایان‌نامه ارشد و دکتری
تنظیمات ابعاد صفحه، حاشیه‌ها و فاصله‌گذاری خطوط در مایکروسافت ورد
تنظیم نادرست کادر صفحه باعث می‌شود هنگام برش و صحافی گالینگور، بخشی از کلمات یا شماره صفحات بریده شود. برای تدوین پایان‌نامه در دانشگاه آزاد، اندازه کاغذ باید الزاماً روی استاندارد A4 (ابعاد ۲۱ در ۲۹.۷ سانتی‌متر) تنظیم شود. به دلیل نیاز به فضای صحافی در سمت راست، حاشیه‌ها باید به صورت متقارن یا نامتقارن متناسب با صحافی تک‌رو یا دورو تعیین گردند.
| موقعیت حاشیه | اندازه استاندارد (سانتی‌متر) | توضیحات فنی |
|---|---|---|
| حاشیه راست (سمت صحافی) | ۳ تا ۳.۵ | اختصاص فضای کافی برای چسب و دوخت گالینگور |
| حاشیه چپ | ۲.۵ | فضای خالی برای توازن بصری و کادربندی صفحه |
| حاشیه بالا | ۳ | فاصله لبه کاغذ تا اولین سطر متن اصلی |
| حاشیه پایین | ۲.۵ تا ۳ | فاصله لبه کاغذ تا آخرین سطر یا شماره صفحه |
| فاصله سرصفحه (Header) | ۱.۵ تا ۲ | فاصله عنوان فصل تا لبه بالایی برگه |
| فاصله پانویس (Footer) | ۱.۵ | فاصله شماره صفحه تا لبه پایینی برگه |
فاصله بین سطور (Line Spacing) متن اصلی باید روی ۱.۱۵ تا ۱.۵ تنظیم شود؛ اما شیوه‌نامه اکثر واحدهای دانشگاه آزاد فاصله سطر ۱.۵ خط (Multiple 1.5 یا حداقل ۲۰ تا ۲۴ پوینت) را معین کرده است. فاصله قبل و بعد از پاراگراف‌ها (Before and After Spacing) بهتر است به ترتیب روی صفر و ۳ پوینت تنظیم شود تا پاراگراف‌ها بدون نیاز به فشردن چندباره کلید Enter از یکدیگر تفکیک شوند. برای شروع پاراگراف‌ها، اعمال فرورفتگی سطر اول (First Line Indent) به میزان ۰.۷ تا ۱ سانتی‌متر الزامی است، مگر در پاراگراف ابتدایی زیر هر تیتر که در برخی واحدها بدون تورفتگی درج می‌شود.
فونت‌ها، اندازه‌ها و قلم‌های استاندارد متن، تیترها و پانویس‌ها
انتخاب تایپ‌فیس‌های استاندارد برای خوانایی و یکدستی ضروری است. دانشگاه آزاد استفاده از فونت‌های سری B یا فونت‌های اصلاح‌شده IR را در بخشنامه‌های پژوهشی تعیین کرده است. پرکاربردترین قلم‌های فارسی B Nazanin، B Mitra، B Lotus و B Zar هستند. برای متن‌های انگلیسی یا واژه‌های لاتین درون متن، فونت Times New Roman انتخاب پیش‌فرض است.
مطلب مرتبط: انجام رساله دکتری تضمینی
- متن اصلی فارسی: قلم B Nazanin یا B Lotus با اندازه ۱۴ معمولی (Regular)
- متن لاتین درون پاراگراف: قلم Times New Roman با اندازه ۱۲ معمولی
- تیتر فصل (سطح ۱): قلم B Titr یا B Nazanin Bold با اندازه ۱۶ یا ۱۸ ضخیم
- تیترهای فرعی سطح ۲ (مانند ۱-۱): قلم B Nazanin Bold یا B Zar Bold با اندازه ۱۴ یا ۱۵ ضخیم
- تیترهای فرعی سطح ۳ (مانند ۱-۱-۱): قلم B Nazanin Bold با اندازه ۱۳ ضخیم
- پانویس‌ها و پاورقی‌های فارسی (Footnotes): قلم B Nazanin با اندازه ۱۰ یا ۱۱ معمولی
- پانویس‌های لاتین: قلم Times New Roman با اندازه ۹ یا ۱۰ معمولی
- عنوان جدول‌ها و شکل‌ها: قلم B Nazanin Bold با اندازه ۱۱ یا ۱۲ ضخیم
- متن درون جدول‌ها: قلم B Nazanin با اندازه ۱۰ تا ۱۲ معمولی (بسته به حجم داده‌ها)
دانشجویان اغلب به جای استفاده از قابلیت Style در نرم‌افزار Word، تیترها را به صورت دستی پررنگ کرده و اندازه قلم را تغییر می‌دهند. این کار نظم سند را به هم می‌زند و استخراج خودکار فهرست مطالب را غیرممکن می‌سازد. تعریف دقیق Heading 1 تا Heading 4 در استایل‌های ورد و اختصاص قلم استاندارد به آن‌ها، تضمین‌کننده نظم بصری و ساختار یکنواخت در تمام صفحات رساله است.
نحوه شماره‌گذاری صفحات، بخش‌بندی (Section Breaks) و سرصفحه
شماره‌گذاری صحیح، پیچیده‌ترین بخش صفحه‌آرایی برای اکثر پژوهشگران است، زیرا سند پایان‌نامه نیازمند چندین مدل شماره‌گذاری در بخش‌های متفاوت است. طبق آیین‌نامه، صفحات مقدماتی (از تصویب‌نامه تا پیش از شروع فصل اول) با حروف ابجد (الف، ب، ج، د…) یا حروف تهجی شماره‌گذاری می‌شوند. متن اصلی از مقدمه فصل اول تا انتهای منابع و پیوست‌ها با اعداد ریاضی (۱، ۲، ۳…) شماره‌گذاری می‌گردد. صفحات روی جلد، بسم‌الله و تاییدیه داوران شماره صفحه ندارند اما در شمارش ابجد منظور می‌شوند.
مطلب مرتبط: نگارش پروپوزال
پیاده‌سازی این ساختار مستلزم تفکیک سند به چندین سکشن به کمک دستور Page Layout > Breaks > Section Breaks (Next Page) است. پس از ایجاد سکشن جدید، پیوند سرصفحه و پانویس باید با غیرفعال کردن گزینه Link to Previous قطع شود. در غیر این صورت، تغییر شماره‌گذاری یا متن سرصفحه در یک بخش، تمامی صفحات سند را تحت تأثیر قرار خواهد داد.
محل قرارگیری شماره صفحه در دانشگاه آزاد اسلامی عموماً در وسط یا سمت چپ بخش پایینی صفحه (Footer) است. در خصوص سرصفحه (Header)، درج عنوان پایان‌نامه یا نام فصل همراه با یک خط جداکننده باریک رایج است. در صفحه نخست هر فصل، سرصفحه باید حذف شود. این کار با فعال کردن گزینه Different First Page در تنظیمات سرصفحه انجام می‌پذیرد.
شیوه‌نامه نگارش عناوین، جدول‌ها و نمودارها
درج جدول‌ها، تصاویر و نمودارها مستلزم رعایت استانداردهای ارجاع‌دهی دو رقمی است که رقم اول از سمت راست نشان‌دهنده شماره فصل و رقم دوم بیانگر شماره ترتیبی آن المان در همان فصل است. برای مثال، دومین جدول فصل چهارم با کد «جدول ۴-۲» نام‌گذاری می‌شود.
مطلب مرتبط: مشاوره نگارش پروپوزال دکتری
- محل قرارگیری عنوان جدول: عنوان جدول‌ها همواره در بالای جدول درج می‌شود و باید در مرکز یا سمت راست بالای کادر تراز شود.
- محل قرارگیری عنوان نمودار و تصویر: عنوان شکل‌ها، نمودارها و تصاویر همواره در پایین آن‌ها نوشته می‌شود.
- ذکر منبع: چنانچه داده‌های جدول یا تصویر از پژوهش دیگری اقتباس شده باشد، منبع ارجاعی باید بلافاصله زیر جدول یا در انتهای عنوان تصویر با اندازه قلم کوچک‌تر (قلم ۱۰) ذکر شود.
- تراز جدول: جدول‌ها باید در عرض صفحه کشیده نشوند و در صورتی که جدول بزرگ است، باید گزینه تکرار سرستون (Repeat Header Rows) فعال شود تا در صورت امتداد به صفحات بعد، تیترهای ستون‌ها مجدداً در بالای صفحه جدید نمایش داده شوند.
خطوط حاشیه جدول‌ها باید ساده باشند. استاندارد آکادمیک دانشگاهی ترجیح می‌دهد خطوط عمودی جدول‌ها حذف شده و تنها از خطوط افقی ضخیم در بالا، پایین و زیر سرستون‌ها (طرح جدول به سبک APA) استفاده شود. تمام اعداد و داده‌های درون جدول‌های فارسی باید با ارقام فارسی تایپ شوند و تراز سلول‌های متنی به صورت راست‌چین و سلول‌های عددی به صورت وسط‌چین تنظیم گردد.
استاندارد ارجاع‌دهی، منابع و مأخذنویسی (APA و ونکوور)
دانشگاه آزاد اسلامی در رشته‌های علوم انسانی، مدیریت، هنر و مهندسی عمدتاً شیوه‌نامه انجمن روانشناسی آمریکا (APA ویرایش هفتم) را مبنا قرار می‌دهد، در حالی که در رشته‌های علوم پزشکی، پرستاری و پیراپزشکی از شیوه استنادی ونکوور (استناد عددی) استفاده می‌کند. همسانی شیوه ارجاع‌دهی در متن با فهرست منابع پایان‌نامه توسط نرم‌افزارهای همانندجو و کارشناسان پژوهش بررسی می‌شود.
در سیستم ارجاع‌دهی APA، ارجاع درون‌متنی به صورت (نام خانوادگی نویسنده، سال انتشار) نوشته می‌شود؛ مانند (محمدی، ۱۴۰۲) یا برای دو نویسنده (رضایی و کریمی، ۱۴۰۱). در صورت نقل‌قول مستقیم، شماره صفحه نیز اضافه می‌گردد: (محمدی، ۱۴۰۲، ص. ۴۵). در متن‌های ترجمه‌شده یا منابع لاتین، نام خانوادگی به لاتین نوشته می‌شود: (Smith, 2021).
مطلب مرتبط: تحلیل آماری SPSS، AMOS، Smart PLS
در فهرست انتهای پایان‌نامه، منابع به دو بخش مراجع فارسی و مراجع لاتین تقسیم می‌شوند. چینش منابع فارسی بر اساس حروف الفبای نام خانوادگی نویسندگان اول، و منابع انگلیسی نیز بر اساس حروف الفبای انگلیسی (A-Z) انجام می‌پذیرد. همچنین، فرورفتگی معلق (Hanging Indent) به میزان ۱.۲۷ سانتی‌متر برای تمامی مراجع اعمال می‌شود تا سطر اول هر منبع متمایز از سطرهای بعدی آن باشد.
رنگ جلد، عطف و مشخصات صحافی گالینگور بر اساس مقطع تحصیلی
پس از برگزاری جلسه دفاع و اعمال اصلاحات داوران، نسخه نهایی باید در قالب جلد سخت (گالینگور) به دانشکده و کتابخانه مرکزی تحویل داده شود. رنگ جلد بر اساس مقطع تحصیلی در دانشگاه آزاد اسلامی دارای استاندارد تفکیک‌شده است و عدول از آن مستلزم تجدید صحافی خواهد بود.
مطلب مرتبط: Tezin about
- مقطع کارشناسی ارشد: جلد چرم‌مانند سرمه‌ای یا آبی تیره با خطوط و حروف زرکوب (طلایی)
- مقطع دکتری تخصصی (PhD): جلد مشکی یا زرشکی تیره (بسته به دستورالعمل اختصاصی واحد دانشگاهی) با حروف زرکوب
- عطف پایان‌نامه: روی عطف جلد (ستون باریک کناری) به ترتیب از بالا به پایین عنوان پایان‌نامه، نام و نام‌خانوادگی دانشجو و سال تحصیلی درج می‌شود. جهت خوانایی متن عطف معمولاً از بالا به پایین است.
لوگوی دانشگاه آزاد باید در بالاترین بخش جلد جلو و به صورت زرکوب درج شود. ابعاد آرم استاندارد بین ۳.۵ در ۳.۵ تا ۴ در ۴ سانتی‌متر متغیر است. پشت جلد نیز دقیقاً ترجمه انگلیسی همان مشخصات با چیدمان مشابه روی جلد فارسی صحافی می‌شود.
اشتباهات رایج در فرمت‌بندی و مراحل پیش از تحویل نسخه نهایی
بسیاری از پایان‌نامه‌ها در بررسی کارشناسان پژوهشی واحدها رد می‌شوند و نیازمند ویرایش مجدد هستند. اطلاع از اشکالات پرتکرار مانع از هدررفت زمان دانشجو در مرحله تسویه‌حساب خواهد شد.
- عدم رعایت نیم‌فاصله‌ها: اتصال نادرست نشانه‌های جمع مانند «ها»، پسوندهای افعال ماضی نقلی یا نشانه‌های استمراری «می‌شود» از موارد منفی در ارزیابی است. استفاده از کلید ترکیبی Ctrl + Shift + 2 برای اعمال نیم‌فاصله الزامی است.
- وجود سطرها یا تیترهای تنها (Widow and Orphan): تیترهایی که در انتهای صفحه قرار می‌گیرند در حالی که متن مربوط به آن‌ها در صفحه بعد آغاز می‌شود. فعال‌سازی گزینه Keep with next در تنظیمات پاراگراف ورد این مشکل را به کلی برطرف می‌سازد.
- مغایرت شماره صفحات فهرست با متن: اضافه یا کم شدن حتی یک پاراگراف در مراحل ویرایش نهایی، چینش صفحات را تغییر می‌دهد. به‌روزرسانی کل جدول محتوا (Update Entire Table) در زبانه References پیش از خروجی PDF ضروری است.
- لاتین بودن اعداد در متن فارسی: شماره صفحات، شماره فصول و ارقام موجود در جدول‌ها نباید انگلیسی باشند. این مشکل از تنظیمات Word Options > Advanced > Complex Scripts > Numeral که باید روی گزینه Context قرار گیرد، نشأت می‌گیرد.
پرسش‌های متداول درباره فرمت‌بندی پایان‌نامه دانشگاه آزاد
آیا شیوه‌نامه نگارش در تمام واحدهای دانشگاه آزاد یکسان است؟
اصول کلی شامل ابعاد کاغذ، اندازه حاشیه‌ها، ساختار فصول، رنگ جلد و فونت‌های مرجع در کلیت سازمان مرکزی دانشگاه آزاد یکپارچه است؛ با این حال، برخی واحدهای دانشگاهی (نظیر علوم و تحقیقات، تهران جنوب یا واحدهای استانی) فرمت‌های جزئی، تمپلیت‌های آماده ورد و ترتیب خاصی برای صفحات تقدیر و تاییدیه ارائه می‌دهند. به همین دلیل، دریافت شیوه‌نامه نگارش به‌روز از سایت پژوهش واحد دانشگاهی محل تحصیل همواره اولویت دارد.
مطلب مرتبط: سفارش نوشتن پروپوزال
حداکثر درصد مجاز همانندی در سامانه ایرانداک برای دفاع چقدر است؟
بر اساس مقررات ابلاغی به دانشگاه آزاد، درصد همانندجویی پایان‌نامه ارشد و رساله دکتری در سامانه همانندجو (ایرانداک) پیش از دفاع نباید از سقف مصوب (معمولاً بین ۲۰ تا ۲۵ درصد) بیشتر باشد. تطبیق فرمت‌بندی، حذف ارجاعات تکراری و بازنویسی علمی پاراگراف‌ها سهم چشمگیری در کاهش درصد شباهت گزارش‌شده دارد.
چرا پس از تبدیل فایل ورد به PDF حاشیه‌ها یا شماره صفحات تغییر می‌کنند؟
این ایراد زمانی بروز می‌کند که اندازه کاغذ در درایور پرینتر مجازی سیستم، روی Letter تنظیم شده باشد در حالی که فایل اصلی A4 است. برای جلوگیری از جابه‌جایی فونت‌ها و خطوط، همیشه از دستور File > Save As > PDF خود نرم‌افزار مایکروسافت ورد استفاده کنید و اطمینان حاصل کنید که فونت‌ها در سند جاسازی (Embed) شده باشند.
آیا فصل‌های پایان‌نامه باید فایل‌های مجزا باشند یا در یک فایل تجمیع شوند؟
برای نگارش اولیه، کار با فایل‌های تفکیک‌شده مدیریت صفحات را ساده‌تر می‌کند، اما نسخه ارائه‌شده به پژوهش و برای صحافی باید در یک فایل واحد و جامع ورد (Master Document) گردآوری و صفحه‌آرایی شود تا فهرست‌ها، شماره‌گذاری‌ها و ارتباط بخش‌ها دچار شکست یا ناهماهنگی نشود.
