⏱ زمان مطالعه: 8 دقیقه
ثبت و استعلام درصد همانندی پایان‌نامه کارشناسی ارشد، یکی از مراحل اصلی برای دریافت مجوز دفاع در دانشگاه‌های کشور است. دانشجویان پس از نگارش متن کامل پژوهش خود موظف هستند فایل رساله را در سامانه‌های اصالت‌سنجی بارگذاری کنند تا میزان هم‌پوشانی متنی آن با منابع، پایان‌نامه‌ها و مقالات پیشین مشخص شود. پرسش اصلی بسیاری از پژوهشگران این است که دقیقاً چه عددی مرز میان پذیرش و رد گزارش همانندی محسوب می‌شود و دانشگاه‌ها چه محدودیت‌هایی برای آن در نظر گرفته‌اند.
حداکثر درصد مجاز همانندی پایان‌نامه کارشناسی ارشد بر چه مبنایی تعیین می‌شود؟
سامانه‌های متمرکزی مانند همانندجوی ایرانداک وظیفه دارند متن ارسالی را واکاوی کرده و شباهت‌های لغوی و ساختاری را به صورت درصد عددی گزارش دهند. این سامانه‌ها خودشان قانون‌گذار نیستند و عددی را به عنوان رد یا قبولی تعیین نمی‌کنند؛ تعیین سقف مجاز، کاملاً به مصوبات شورای آموزشی و پژوهشی دانشگاه، دانشکده و گاهی گروه آموزشی بستگی دارد.
سقف متعارف در اکثر دانشگاه‌های کشور برای مقطع کارشناسی ارشد بین ۱۰ تا ۲۰ درصد متغیر است. رشته‌های تحصیلی نیز نقش تعیین‌کننده‌ای در تصمیم‌گیری دارند. در رشته‌های علوم انسانی که بار اصلی بر تحلیل‌های مفهومی و متنی استوار است، داوران و معاونت‌های پژوهشی حساسیت بیشتری نشان می‌دهند و معمولاً سقف‌های پایین‌تری تعیین می‌کنند. در مقابل، در رشته‌های فنی و مهندسی یا علوم پایه که متغیرها، فرمول‌ها و بخش‌های متدولوژی ماهیت استانداردی دارند، بازه مجاز ممکن است تا سقف بالاتری منعطف باشد.
راهنمای جامع این موضوع: اصالت‌سنجی پایان نامه گزارش مکتوب همانندی
به عنوان یک نمونه فرضی، دانشجویی در رشته مدیریت رساله خود را بارگذاری کرده و نتیجه مشابهت ۱۸ درصد به دست آمده است. اگر آیین‌نامه داخلی دانشکده سقف ۱۵ درصد را قید کرده باشد، استاد راهنما مجوز صدور فرم دفاع را صادر نمی‌کند تا دانشجو با بازنویسی و نقل‌قول اصولی، عدد را به محدوده مجاز برساند. اشتباه متداول در این مرحله، مقایسه وضعیت خود با دانشجوی رشته‌ای دیگر در دانشگاهی متفاوت است، در حالی که تصمیم نهایی صرفاً بر پایه شیوه‌نامه داخلی همان واحد دانشگاهی اتخاذ می‌شود.
سقف مجاز تشابه در دانشگاه‌های دولتی و سراسری
دانشگاه‌های دولتی به دلیل پایبندی مستقیم به بخشنامه‌های وزارت علوم، تحقیقات و فناوری، نظارت دقیقی بر درصد همانندی پایان‌نامه‌ها اعمال می‌کنند. در اغلب دانشگاه‌های سطح یک و جامع دولتی، درصد همانندی قابل‌قبول برای دفاع از پایان‌نامه کارشناسی ارشد حداکثر ۱۵ درصد در نظر گرفته می‌شود و در برخی دانشگاه‌ها این عدد روی ۱۰ درصد تنظیم شده است.
مکانیسم بررسی در دانشگاه‌های دولتی اغلب دومرحله‌ای است. ابتدا سامانه اصالت‌سنجی یک گزارش کلی صادر می‌کند، سپس شورای تحصیلات تکمیلی دانشکده یا استاد راهنما، گزارش تفصیلی را بررسی می‌کنند. اگر درصد کلی مثلاً ۱۲ درصد باشد اما تمام این ۱۲ درصد متعلق به یک منبع خاص یا بخش نتایج پژوهش باشد، پرونده دچار مشکل خواهد شد. دانشگاه‌های دولتی تاکید دارند که مشابهت نباید به شکل قطعات متنی دست‌نخورده از یک رساله دیگر دیده شود.
مطلب مرتبط: سایت های رایگان سرقت ادبی انگلیسی
تصور نادرست میان برخی دانشجویان دانشگاه‌های سراسری این است که رسیدن به عدد زیر سقف مجاز به معنی تایید قطعی است. فرض کنید دانشجویی درصد تشابه ۱۳ درصد دریافت کرده و سقف دانشگاه ۱۵ درصد است. اگر هنگام بررسی مشخص شود که فصل چهارم یا تحلیل‌های آماری به صورت بلوکی از کار دیگری کپی شده است، گزارش رد خواهد شد. بررسی عملی برای دانشجویان این دانشگاه‌ها، تطبیق متن با گزارش تفصیلی خط‌به‌خط است تا هیچ پاراگرافی بدون تغییر ساختاری و ارجاع دقیق نمانده باشد.
درصد مجاز همانندی در دانشگاه آزاد اسلامی
سامانه آموزشی دانشگاه آزاد بر اساس بخشنامه‌های متمرکز سازمان مرکزی فعالیت می‌کند، اما اجرای دقیق آن به عهده شورای پژوهشی هر واحد است. در اکثر واحدهای دانشگاه آزاد اسلامی، درصد مجاز همانندی برای پایان‌نامه ارشد تا سقف ۲۰ درصد قابل قبول است و در شرایطی خاص با صلاحدید استاد راهنما تا ۲۵ درصد نیز پذیرفته می‌شود.
مطلب مرتبط: نمونه کار
علت این انعطاف‌پذیری در مقایسه با برخی دانشگاه‌های دولتی، حجم گسترده پایان‌نامه‌های ثبت‌شده و تشابه‌های ناگزیر در فصول مربوط به مبانی نظری و پیشینه تحقیق است. با این وجود، اگر درصد گزارش‌شده بالاتر از حد نصاب مصوب واحد باشد، فایل پایان‌نامه در سامانه پژوهشیار متوقف می‌شود و امکان ثبت تاریخ دفاع و تعیین داوران وجود نخواهد داشت.
برای روشن شدن روند، سناریویی فرضی را در نظر بگیرید: دانشجویی در سامانه همانندجو درصد مشابهت ۲۳ درصد دریافت می‌کند، در حالی که سقف مصوب واحد دانشگاهی او ۲۰ درصد اعلام شده است. دانشجو مرتکب این خطا می‌شود که بلافاصله فایل را بدون اصلاح اساسی مجدداً بارگذاری می‌کند، که این اقدام سبب طولانی شدن فرآیند تصویب در پژوهشیار خواهد شد. اقدام عملی و صحیح، بازنویسی پاراگراف‌های پررنگ در گزارش و کاهش تشابه به زیر ۲۰ درصد پیش از ارسال مجدد به تایید استاد راهنما است.
حد نصاب پذیرش درصد همانندی در دانشگاه پیام‌نور و غیرانتفاعی
دانشگاه‌های پیام‌نور و موسسات آموزش عالی غیرانتفاعی نیز فرایند ثبت همانندی را برای دانشجویان کارشناسی ارشد الزامی کرده‌اند. در این مراکز دانشگاهی، حد نصاب استاندارد تشابه رقمی بین ۱۵ تا ۲۰ درصد است. با توجه به ساختار آموزش نیمه‌حضوری در پیام‌نور، تایید گزارش همانندی مستقیماً به پنل آموزش و پیشخوان فارغ‌التحصیلی متصل است.
مطلب مرتبط: نمونه پروپوزال پر شده کارشناسی ارشد
در موسسات غیرانتفاعی، گاهی به دلیل تصمیمات شوراهای آموزشی داخلی، سقف مجاز تا ۲۵ درصد هم بالا می‌رود، اما شرط اساسی در این دانشگاه‌ها عدم تشابه در بخش‌های اصلی یعنی روش‌شناسی، یافته‌ها و نتیجه‌گیری است. تشابهات موجود در بخش ادبیات پژوهش تا حدی اغماض می‌شود، به شرطی که اصول استناد رعایت شده باشد.
خطای رایج دانشجویان پیام‌نور عدم هماهنگی پیش از استعلام است؛ بارگذاری نسخه تاییدنشده توسط استاد می‌تواند منجر به ثبت سابقه در سامانه شود. بررسی پیش از ارسال نهایی و تنظیم قلم‌ها و فواصل متنی، احتمال تطابق‌های کاذب حاصل از به‌هم‌ریختگی فایل را کاهش می‌دهد.
مطلب مرتبط: انتخاب موضوع پایان نامه ارشد
بخش‌های معاف از محاسبه درصد تشابه
یکی از دغدغه‌های اصلی دانشجویان، قرار گرفتن بخش‌های استاندارد و غیراصلی پایان‌نامه در متن مورد ارزیابی است. برخی اجزای اثر پژوهشی ذاتاً ماهیت تکرارشونده دارند و نباید به عنوان تشابه غیرمجاز قلمداد شوند. آگاهی از بخش‌های معاف، مانع از ثبت درصدهای کاذب و غیرواقعی در گزارش خروجی خواهد شد.
- فهرست مراجع و منابع: عناوین کتاب‌ها و مقالات به طور طبیعی در ده‌ها سند دیگر تکرار شده‌اند و بررسی آن‌ها در متن باعث افزایش کاذب درصد همانندی می‌شود.
- صفحات آغازین: صفحه عنوان، تقدیم، سپاسگزاری، تعهدنامه اصالت و فهرست‌های مطالب، جداول و اشکال باید پیش از بررسی از فایل حذف شوند.
- پرسشنامه‌ها و فرم‌های پیوست: سوالات پرسشنامه‌های استاندارد پیش‌تر در پژوهش‌های دیگر عینا آمده‌اند و بارگذاری آن‌ها درصد همانندی را به شدت بالا می‌برد.
- فرمول‌های پایه و تعاریف رسمی قانونی: متون قانونی، مواد حقوقی و روابط ریاضی پذیرفته‌شده قابل تغییر لحن نیستند و سامانه‌ها نباید ملاک اصالت را بر آن‌ها بگذارند.
آیا منابع و مراجع در درصد تشابه محاسبه می‌شوند؟ پاسخ وابسته به شیوه بارگذاری دانشجو دارد. سامانه همانندجو قابلیتی برای تشخیص خودکار مراجع دارد، با این حال اگر فایل پایان‌نامه بدون حذف بخش منابع فرستاده شود، خطوط استنادی به عنوان متن مشابه علامت‌گذاری شده و درصد تشابه نهایی را تا ۵ الی ۱۰ درصد به طور کاذب بالا می‌برند. بهترین راهکار عملی این است که هنگام تهیه فایل پی‌دی‌اف یا ورد مخصوص همانندجویی، تمامی صفحات قبل از مقدمه و همچنین بخش منابع و مراجع انتهای کار بر اساس شیوه‌نامه دانشگاه حذف گردند تا فقط بدنه اصلی متن واکاوی شود.
مقایسه سقف مجاز همانندی در نظام‌های دانشگاهی مختلف
تفاوت در آیین‌نامه‌ها باعث شده است چارچوب‌های پذیرش در مراکز مختلف یکسان نباشد. جدول زیر تصویر مشخصی از میانگین مجاز در سیستم‌های دانشگاهی کشور ارائه می‌دهد:
مطلب مرتبط: سفارش متارگرسیون و فراتحلیل
| نظام دانشگاهی | سقف درصد مجاز متداول | شرط تایید استاد راهنما | حساسیت به تفکیک فصول |
|---|---|---|---|
| دانشگاه‌های دولتی (سطح یک و جامع) | ۱۰٪ تا ۱۵٪ | تایید خط‌به‌خط گزارش بدون تشابه متمرکز | بسیار بالا روی فصول ۴ و ۵ |
| دانشگاه‌های دولتی (سایر مراکز) | ۱۵٪ تا ۲۰٪ | عدم تجاوز از میانگین مصوب گروه | بالا روی نوآوری و تحلیل |
| دانشگاه آزاد اسلامی | ۱۵٪ تا ۲۵٪ | ثبت نهایی در سامانه پژوهشیار | متوسط در مبانی، بالا در یافته‌ها |
| دانشگاه پیام‌نور و غیرانتفاعی | ۱۵٪ تا ۲۰٪ | تطبیق با شیوه‌نامه تحصیلات تکمیلی | متوسط به شرط رعایت مراجع |
پرسش‌های متداول درباره درصد مجاز همانندی پایان‌نامه ارشد
آیا درصدی معادل ۱۹ درصد برای پایان‌نامه ارشد مردود به حساب می‌آید؟
خیر، مردودی یک اصطلاح قطعی نیست. در دانشگاه آزاد یا برخی گروه‌های فنی، ۱۹ درصد کاملاً پذیرفته است. اگر سقف دانشگاه شما ۱۵ درصد تعیین شده باشد، این رقم نیازمند ویرایش و بازنویسی است و پس از اصلاح عبارات، مجدداً تایید خواهد شد.
چنانچه مقاله‌ای از دل پایان‌نامه پیش از دفاع چاپ شده باشد، تشابه آن محاسبه می‌شود؟
سامانه این مقاله را به عنوان متن مشابه تشخیص می‌دهد. با ارائه مدارک چاپ مقاله با نام دانشجو و استاد راهنما به معاونت پژوهشی، این تشابه خودسرقت تلقی نمی‌شود و درصد آن از گزارش نهایی کسر خواهد شد.
استفاده مستقیم از جدول‌ها و نمودارها درصد تشابه را بالا می‌برد؟
تصاویر و نمودارهای عکس‌محور توسط سامانه متنی خوانده نمی‌شوند، اما متون تایپ‌شده داخل جداول همانند متن عادی بررسی شده و در صورت کپی بودن، درصد را افزایش می‌دهند.
