⏱ زمان مطالعه: 9 دقیقه
جایگاه ایرانداک در فرایند تصویب پروپوزال دانشگاهی
پژوهشگاه علوم و فناوری اطلاعات ایران که با نام اختصاری ایرانداک شناخته می‌شود، پایگاه ملی ثبت، سازمان‌دهی و اشاعه اطلاعات علمی کشور است. بسیاری از دانشجویان تحصیلات تکمیلی تصور می‌کنند تصویب پروپوزال صرفاً با تایید استاد راهنما و امضای شورای گروه آموزشی دانشگاه خاتمه می‌یابد، در حالی که بر اساس قوانین وزارت علوم، تحقیقات و فناوری و قانون پیشگیری و مقابله با تقلب در تهیه آثار علمی، رسمیت یافتن موضوع و محتوای پیشنهاده پژوهشی منوط به طی مراحلی مشخص در سامانه‌های وابسته به این پژوهشگاه است.
ایرانداک مرجع تصمیم‌گیری علمی درباره رد یا قبول فرضیه‌های یک طرح پژوهشی نیست؛ بلکه زیرساختی فنی و نظارتی به شمار می‌رود که از تکرار پژوهش‌های پیشین جلوگیری می‌کند، اصالت متن را از نظر عدم کپی‌برداری می‌سنجد و پس از تایید گروه آموزشی، مشخصات طرح را در بانک اطلاعاتی کشور ثبت می‌نماید. آشنایی با این فرایند مانع از هدررفت زمان دانشجو و مواجهه با بن‌بست‌های اداری در آستانه تصویب نهایی می‌شود.
گام نخست؛ استعلام پیشینه پژوهش برای بررسی تکراری نبودن موضوع
نخستین برخورد رسمی هر دانشجوی کارشناسی ارشد یا دکتری با سامانه‌های ایرانداک، قبل از نگارش کامل پروپوزال و در زمان تدوین عنوان شکل می‌گیرد. در این گام، دانشجو باید به سامانه پیشینه پژوهش مراجعه کند تا مشخص شود آیا در عنوان، فرضیه‌ها یا اهداف مدنظر، طرح مشابهی در دانشگاه‌های کشور انجام شده و به ثبت رسیده است یا خیر.
سازوکار این سامانه مبتنی بر تطبیق عنوان و کلیدواژه‌های پیشنهادی با صدها هزار پایان‌نامه و رساله ثبت‌شده است. برای ثبت درخواست در این بخش، انجام اقدامات زیر الزامی است:
راهنمای جامع این موضوع: نگارش پروپوزال
- ایجاد حساب کاربری با اطلاعات هویتی و ثبت دقیق مشخصات دانشگاهی
- درج عنوان پیشنهادی به زبان فارسی و انگلیسی به همراه کلیدواژه‌های اصلی و فرعی تحقیق
- پرداخت هزینه مصوب دولتی برای بررسی عنوان و صدور کارنامه پیشینه
پس از ارسال، کارشناسان ایرانداک با کمک موتورهای جستجوی ساختاریافته، گزارش پیشینه را معمولاً ظرف یک تا چهار روز کاری صادر می‌کنند. این گزارش مشخص می‌کند که آیا عناوینی مشابه در سال‌های گذشته کار شده‌اند یا موضوع انتخابی از نوآوری کافی برای تصویب برخوردار است.
خطاهای رایج در استعلام پیشینه و مدیریت تشابه عنوان
یکی از خطاهای متداول در این مرحله، انتخاب کلیدواژه‌های بسیار عام یا بسیار محدود است. کلیدواژه‌های خیلی عام سیستم را با حجم انبوهی از نتایج غیرمرتبط مواجه می‌کنند و کلیدواژه‌های خیلی خاص ممکن است مانع از شناسایی پژوهش‌های مشابه شوند که در ادامه، شورای پژوهشی دانشگاه متوجه آن خواهد شد.
فرض کنید دانشجویی عنوانی فرضی نظیر «ارزیابی تاثیر آموزش شناختی-رفتاری بر اضطراب بیماران دیابتی» را ارسال کرده و در نتیجه استعلام، طرحی با همین عنوان و همین جامعه آماری در سال گذشته مشاهده شده است. در چنین شرایطی، تصمیم فنی بر اساس وضعیت شباهت اتخاذ می‌شود: اگر ماهیت پژوهش تکراری باشد، شورا پروپوزال را رد می‌کند. اما اگر دانشجو یک متغیر تعدیل‌کننده (مانند سبک‌های مقابله‌ای)، جامعه آماری متفاوت با ویژگی‌های خاص بالینی، یا روش مداخله متفاوتی را وارد مطالعه کند، امکان بازتعریف عنوان و ثبت مجدد استعلام وجود خواهد داشت.
بیشتر بخوانید: دلایل رد شدن پروپوزال در دانشگاه
پیش از ارسال تقاضای پیشینه، جستجوی اولیه در بخش جستجوی آزاد گنج ایرانداک به دانشجو کمک می‌کند تا بدون پرداخت هزینه، شباهت‌های اولیه را بررسی کرده و عناوین پرکاربرد را پیشاپیش فیلتر کند.
گام دوم؛ همانندجویی متن پروپوزال در سامانه همانندجو
پس از آنکه موضوع از نظر تکراری نبودن تایید شد و دانشجو متن کامل پروپوزال را شامل بیان مسئله، اهمیت و ضرورت، پیشینه، روش‌شناسی و ابزار گردآوری تدوین کرد، باید گزارش همانندجویی متن را دریافت کند. این ارزیابی از طریق سامانه همانندجو انجام می‌شود که هدف آن سنجش تشابه متنی و پیشگیری از سرقت ادبی است.
نحوه کار سامانه همانندجو به این صورت است که متن ارسالی را با تمام متون ذخیره‌شده در پایگاه داده خود، مقالات نشریات داخلی، همایش‌ها و سایر پایان‌نامه‌ها مطابقت می‌دهد. برای ثبت پروپوزال در این بخش، باید شناسه و ایمیل استاد راهنما به سامانه داده شود؛ چرا که نسخه کامل گزارش همراه با درصد همانندی علاوه بر دانشجو، مستقیماً به کارتابل استاد راهنما نیز ارسال می‌شود.
مطلب مرتبط: سفارش پروپوزال روانشناسی
- بارگذاری فایل استاندارد پروپوزال بدون صفحه بسم‌الله و صفحات اضافی، ترجیحاً در قالب استاندارد Word یا PDF با متن قابل انتخاب
- وارد کردن آدرس پست الکترونیکی معتبر استاد راهنما که در همانندجو ثبت است
- انتخاب نام دانشگاه و مقطع تحصیلی متناسب با پرونده آموزشی
درصد مجاز همانندجویی و روش‌های اصولی کاهش مشابهت متنی
یکی از دغدغه‌های دائمی پژوهشگران، میزان درصد تشابه استخراج‌شده توسط ایرانداک است. دانشگاه‌های گوناگون بر اساس آیین‌نامه‌های داخلی خود سقف مشخصی برای این درصد تعیین می‌کنند. به شکل معمول، در پروپوزال‌های کارشناسی ارشد درصدی بین ۱۰ تا ۲۰ درصد به عنوان سقف پذیرش قلمداد می‌شود و در رساله‌های دکتری این شاخص معمولاً نباید از ۱۰ یا ۱۵ درصد تجاوز کند.
بخش اعظم همانندی در پروپوزال، در قسمت‌های «تعاریف نظری و عملیاتی» و «پیشینه تجربی پژوهش» اتفاق می‌افتد؛ جایی که دانشجویان عبارات پژوهش‌های قبلی را به طور مستقیم کپی می‌کنند. استفاده از روش‌های غیراخلاقی مانند چسباندن کلمات، تغییر حروف فونت‌ها یا تبدیل متن به تصویر، توسط سیستم هوشمند ایرانداک خطا شناسایی شده و ممکن است به محرومیت تحصیلی منجر شود.
روش اصولی برای کاهش تشابه، بازنویسی مفهومی (پارافریز) جملات، مطالعه عمیق منابع و نگارش برداشت شخصی با اسلوب علمی، به همراه ارجاع‌دهی دقیق به نویسندگان اصلی بر اساس شیوه‌نامه‌های رایج (مانند APA یا ونکوور) است. در صورتی که نیاز به نقل قول مستقیم وجود دارد، متن باید داخل گیومه قرار گیرد تا توسط سیستم به عنوان متن اقتباسی ارزیابی شود.
گام سوم؛ ارائه مدارک به گروه آموزشی و اخذ تصویب‌نامه داخلی
پس از دریافت دو گواهی اصلی، یعنی تاییدیه عدم تکراری بودن موضوع از سامانه پیشینه و گواهی درصد مجاز از سامانه همانندجو، دانشجو باید این مدارک را به همراه فرم کامل پروپوزال در اختیار گروه آموزشی دانشگاه قرار دهد.
مطلب مرتبط: سفارش پوستر مقاله همایشی
در این مرحله، شورای پژوهشی گروه یا دانشکده موارد زیر را به شکل هم‌زمان ارزیابی می‌کند:
- مطابقت کامل عنوان درج‌شده در گواهی پیشینه با عنوان پیشنهاده
- امضای تایید استاد راهنما در کارتابل همانندجو و بررسی درصد تشابه متن
- تناسب علمی روش‌شناسی و فرضیه‌ها با امکانات و ساختار رشته تحصیلی
چنانچه در شورای گروه، داوران اصلاحاتی بر روی عنوان اعمال کنند، دانشجو موظف است مجدداً عنوان جدید را در سامانه پیشینه استعلام کند تا اطمینان حاصل شود تغییرات اعمال‌شده باعث تکراری شدن عنوان جدید نشده است. پس از رفع تمام اصلاحات، فرم صورتجلسه تصویب پروپوزال صادر شده و به امضای اعضای شورا، مدیر گروه و معاونت پژوهشی می‌رسد.
گام چهارم؛ ثبت رسمی پروپوزال مصوب در سامانه ملی ثبت ایرانداک
بسیاری از دانشجویان تصور می‌کنند با اتمام همانندجویی، کار با ایرانداک تمام شده است، اما رسمی‌ترین مرحله، ثبت پروپوزال مصوب در سامانه ملی ثبت پایان‌نامه‌ها، رساله‌ها و پیشنهاده‌ها به نشانی sabt.irandoc.ac.ir است. عدم انجام این مرحله به منزله ثبت‌نشدن پروپوزال در مراجع قانونی بوده و در زمان دفاع، دانشجو را با مشکلات سامانه‌ای مواجه می‌سازد.
مطلب مرتبط: سفارش پروپوزال علوم پزشکی
در این بخش، اطلاعات نهایی پروپوزال مصوب طبق فرآیند زیر ثبت می‌شود:
- ورود به سامانه ثبت و انتخاب گزینه «ثبت پیشنهاده (پروپوزال)»
- ورود اطلاعات شناسنامه‌ای دانشجو، رشته، مقطع و گرایش دقیق تحصیلی
- ثبت اسامی اساتید راهنما و مشاور به همراه شماره ملی یا کد مدرسی آن‌ها
- درج تاریخ دقیق تصویب پروپوزال (مندرج در صورتجلسه گروه آموزشی)
- بارگذاری چکیده، کلیدواژه‌ها، اهداف و سوالات یا فرضیات تحقیق
- بارگذاری فایل نهایی پروپوزال مصوب که مطابق اصلاحات شورا بازنگری شده است
پس از ثبت، یک کد رهگیری اختصاصی صادر می‌شود که نشان‌دهنده ثبت اولیه درخواست است و باید برای تایید، در اختیار آموزش یا پژوهش دانشکده قرار گیرد.
جدول مقایسه‌ای سامانه‌های سه‌گانه ایرانداک برای فرایند پروپوزال
ایرانداک از چند زیرسیستم تخصصی استفاده می‌کند که هر کدام در زمان مشخصی از سیر نگارش تا تصویب پژوهش مورد استفاده قرار می‌گیرند. شناخت ماهیت هر سامانه از اشتباهات پرهزینه زمانی جلوگیری می‌کند.
مطلب مرتبط: طراحی پرسشنامه پایان نامه
| نام سامانه | آدرس اینترنتی | زمان مراجعه | هدف اصلی و خروجی نهایی |
|---|---|---|---|
| پیشینه پژوهش | pishineh.irandoc.ac.ir | قبل از نگارش تفصیلی پروپوزال | بررسی تکراری نبودن موضوع و صدور کارنامه پیشینه |
| همانندجو | tik.irandoc.ac.ir | پس از تکمیل نگارش پیش‌نویس | سنجش درصد تشابه متنی و استخراج گزارش عدم تقلب |
| سامانه ملی ثبت | sabt.irandoc.ac.ir | پس از تصویب در شورای دانشکده | ثبت قانونی پروپوزال مصوب و صدور کد رهگیری ملی |
دلایل رد یا برگشت خوردن پروپوزال در سامانه ثبت ایرانداک
پس از تکمیل فرم‌ها در سامانه ثبت، درخواست دانشجو به کارتابل دانشگاه یا کارشناس پژوهش ارسال می‌شود. در صورتی که مدارک با اطلاعات رسمی آموزشی همخوانی نداشته باشد، پروپوزال با برچسب نیازمند اصلاح برگشت خواهد خورد.
اصلی‌ترین مواردی که منجر به بازگشت یا تاخیر در تایید نهایی می‌شوند عبارتند از:
- مغایرت عنوان: هرگونه تفاوت، حتی در حد یک کلمه، میان عنوان ثبت‌شده در صورتجلسه گروه، گواهی پیشینه و سامانه ثبت.
- اشتباه در نام و مشخصات اساتید: ثبت نکردن نام استاد مشاور در صورتی که در فرم تصویب‌نامه امضا شده باشد، یا درج اشتباه رتبه علمی.
- عدم تایید استاد راهنما: در برخی سامانه‌های دانشگاهی متصل، تا زمانی که استاد راهنما وارد کارتابل خود نشده و پروپوزال را تایید نکند، مدارک به دست کارشناس دانشگاه نخواهد رسید.
- اشکالات ساختاری فایل بارگذاری‌شده: قفل بودن فایل پی‌دی‌اف، ناخوانا بودن قلم‌ها، یا مطابقت نداشتن محتوای فایل ارسالی با نسخه امضاشده نهایی.
بررسی این چک‌لیست قبل از فشردن دکمه ارسال نهایی مانع از اتلاف روزهای آموزشی در بخش بایگانی دانشگاه خواهد شد.
مطلب مرتبط: رفع ایرادات داوری مقاله
پرسش‌های متداول درباره مراحل تصویب پروپوزال در ایرانداک
آیا تایید ایرانداک به معنای تصویب نهایی پروپوزال توسط دانشگاه است؟
خیر. ایرانداک صرفاً سامانه‌ای برای اصالت‌سنجی متنی، بررسی پیشینه و ثبت اسناد است. تایید نهایی پروپوزال از نظر علمی و اجرایی بر عهده شورای تخصصی گروه آموزشی، کمیته اخلاق (در صورت نیاز) و شورای پژوهشی دانشگاه محل تحصیل است.
گواهی پیشینه موضوع تا چه مدت اعتبار دارد؟
به طور معمول اعتبار این استعلام تا زمان تصویب پروپوزال در شورا معتبر دانسته می‌شود، اما اگر فرایند تصویب دانشجو به دلایلی بیش از شش ماه تا یک سال به تعویق بیفتد، دانشگاه‌ها بر اساس شیوه‌نامه داخلی ممکن است دانشجو را ملزم به اخذ استعلام مجدد کنند تا از عدم ثبت پژوهش مشابه در این فاصله اطمینان یابند.
اگر درصد همانندجویی بالاتر از حد مجاز دانشگاه باشد چه باید کرد؟
باید گزارش تشابه تفکیکی همانندجو را که بخش‌های هایلایت‌شده متن را نشان می‌دهد بررسی کرد. با بازنویسی بخش‌های مشخص‌شده، تبدیل نقل‌قول‌ها به زبان نویسنده، افزودن تحلیل‌های شخصی و ارجاع‌دهی استاندارد به منابع، می‌توان درصد را به میزان مدنظر رساند و مجدداً فایل اصلاح‌شده را در سامانه بارگذاری کرد.
کد رهگیری سامانه ثبت در چه مرحله‌ای مورد نیاز است؟
این کد مدرک اثبات ثبت پروپوزال در پایگاه ملی است. دانشجو باید آن را همراه با پرینت تاییدیه به اداره آموزش دانشگاه تحویل دهد. بدون این کد، پرونده پژوهشی فعال نمی‌شود و صدور مجوز برگزاری جلسه دفاع در ماه‌های بعد با مانع سیستمی روبه‌رو خواهد شد.
