⏱ زمان مطالعه: 9 دقیقه
ثبت درصد بالای تشابه در سامانه‌های اصالت‌سنجی، یکی از چالش‌های اضطراب‌آور پیش از جلسه دفاع است. بسیار پیش می‌آید که دانشجو متنی کاملاً اصیل و حاصل پژوهش شخصی خود تدوین کرده، اما گزارش دریافتی از سامانه همانندجو یا سامانه‌های مشابه عددی بالاتر از سقف مجاز دانشگاه را نشان می‌دهد. ریشه این مشکل در اغلب موارد به شیوه پردازش منابع، فهرست مراجع، پرسشنامه‌ها و ضمایم بازمی‌گردد. فهم دقیق قوانین حذف رفرنس از درصد همانندی و آگاهی از ضوابط تفکیک بخش‌های استاندارد متن، مانع از هدررفت زمان دانشجو و بروز خطاهای فنی در فرآیند فارغ‌التحصیلی می‌شود.
آیا بخش منابع در سامانه همانندجو محاسبه می‌شود؟
الگوریتم‌های تطبیق متن بر پایه شناسایی زنجیره‌های یکسان واژگان عمل می‌کنند. از آنجا که عنوان یک مقاله، نام نویسندگان، نام مجله و سال انتشار در صدها رساله و پایان‌نامه دیگر عیناً تکرار شده است، موتور جست‌وجوی سامانه در صورت مواجهه با این عبارات، آنها را به عنوان همپوشانی متنی علامت‌گذاری می‌کند. بنابراین، اگر کل فایل پایان‌نامه بدون تفکیک بخش منابع بارگذاری شود، بخش قابل‌توجهی از تشابه متنی به دلیل عناوین مشترک مقالات و مراجع مرجع ایجاد خواهد شد.
طبق پروتکل‌های فنی پژوهشگاه علوم و فناوری اطلاعات ایران (ایرانداک)، بخش «فهرست منابع» یا «مراجع» جزء متن اصلی پژوهش محسوب نمی‌شود. موتورهای اصالت‌سنجی به صورت پیش‌فرض قابلیت تشخیص سربرگ منابع را دارند و تلاش می‌کنند از نقطه شروع این سربرگ به بعد را از پردازش تشابه متنی کنار بگذارند. با این وجود، نقص در قالب‌بندی فونت، شیوه نگارش عنوان بخش مراجع، یا به‌کارگیری استایل‌های متفرقه مانع از شناسایی خودکار این تفکیک توسط سیستم شده و خطوط منابع به پای درصد تشابه نهایی نوشته می‌شوند.
راهنمای جامع این موضوع: اصالت‌سنجی پایان نامه گزارش مکتوب همانندی
برای بررسی این موضوع، دانشجو باید به تفکیک گزارش دریافتی دقت کند؛ اگر خطوط ارجاعات درون‌متنی یا فهرست پایانی به رنگ قرمز یا هایلایت شده در گزارش آمده باشند، نشانه این است که تفکیک سیستمی رخ نداده و مراجع جزو محاسبات وارد شده‌اند.
ضوابط رسمی و قوانین حذف رفرنس از درصد همانندی در دانشگاه‌ها
آیین‌نامه‌های مصوب معاونت‌های پژوهشی دانشگاه‌های سراسری و آزاد اسلامی، ساختار دقیقی برای متن ارسالی به منظور اصالت‌سنجی تعیین کرده‌اند. بر اساس ضوابط رسمی، متنی که برای استعلام ارسال می‌شود باید تنها شامل بدنه اصلی پژوهش باشد؛ یعنی از مقدمه فصل اول آغاز شده و در انتهای فصل نتیجه‌گیری (فصل پنجم در پایان‌نامه‌های استاندارد) پایان یابد.
قوانین مصوب، استثنا کردن بخش‌های زیر را پیش از پردازش الزامی و مجاز می‌دانند:
بیشتر بخوانید: درصد مجاز همانندی پایان نامه ارشد
- صفحات پیش از شروع فصل اول، شامل صفحه عنوان، تصویب‌نامه، تقدیم، سپاسگزاری، چکیده فارسی و فهرست‌ها.
- فهرست مراجع و منابع فارسی و انگلیسی در انتهای پایان‌نامه.
- چکیده و مشخصات پایان‌نامه به زبان انگلیسی در انتهای فایل.
- پیوست‌ها، ضمایم، پرسشنامه‌ها و خروجی کدهای نرم‌افزاری یا جداول طولانی محاسباتی.
برخی دانشکده‌ها روال متفاوتی را در پیش می‌گیرند و اجازه می‌دهند فایل پی‌دی‌اف کامل ثبت شود، اما استاد راهنما موظف است در پنل کاربری خود، با بررسی چشمی، درصد واقعی را از طریق کسر تشابه منابع محاسبه و تایید کند. با این حال، مطمئن‌ترین رویکرد مطابق بخشنامههای اداری، تنظیم فایل ورد یا پی‌دی‌اف اختصاصی برای همانندجویی با حذف مستقیم صفحات فهرست منابع است، مشروط بر اینکه بخش پژوهشی دست‌نخورده باقی بماند.
دلایل ثبت خطای همانندی در بخش مراجع
گاهی اوقات با وجود اینکه دانشجو عنوان منابع را مطابق فرمت وارد کرده، خطای همانندی بالایی در انتهای فایل ثبت می‌شود. شناخت علل این رویداد مانع از اشتباهات دوباره می‌گردد:
بیشتر بخوانید: عواقب درصد بالای همانندی در دفاع پایان نامه
- عدم انطباق هدینگ یا استایل تیتر: سامانه‌های خودکار نظیر همانندجو برای شناسایی شروع منابع به واژگان استاندارد متکی هستند. استفاده از عباراتی مانند «منابع و مآخذ مورد استفاده در این رساله» به جای کلمه استاندارد «منابع» یا «References» سبب سردرگمی الگوریتم و ادامه‌یافتن تحلیل تطبیقی تا صفحه آخر می‌شود.
- وجود کاراکترهای مخفی و کادربندی‌های نامتعارف: قرار دادن فهرست مراجع درون جدول‌های بدون خطوط مرزی، فریم‌های متنی یا استفاده از خط‌شکن‌های غیراستاندارد، خوانش ربات سامانه را مختل می‌کند.
- ارجاعات طولانی درون‌متنی: قوانین حذف رفرنس به انتهای پایان‌نامه مربوط است؛ مراجعی که در درون متن به شیوه‌های غیراستاندارد تکرار می‌شوند (نظیر آوردن نام کامل مقاله یا نقل چندباره اسامی طولانی پژوهشگران به همراه چندین سطر توضیح کتابشناختی داخل پرانتز) توسط سیستم به عنوان متن اصلی شمرده شده و همانندی کاذب می‌سازند.
به عنوان یک نمونه فرضی، دانشجویی را تصور کنید که در پایان فصل دوم برای هر نقل قول مستقیم، تمام مشخصات مجله و مشخصات ناشر را داخل متن آورده است. چنین سبکی به سرعت درصد همانندی بخش مبانی نظری را بالا می‌برد، در حالی که در استانداردهای شیوه‌نامه نگارش (مانند APA)، تنها نام نویسنده و سال انتشار کفایت می‌کند.
نحوه استثنا کردن پرسشنامه‌ها و ضمایم پایان‌نامه
پرسشنامه‌های استاندارد، مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته و ابزارهای روان‌سنجی از پیش طراحی‌شده، در پایان‌نامه‌های متعددی استفاده شده‌اند. اگر پرسشنامه‌ای استاندارد نظیر پرسشنامه دلبستگی یا فرسودگی شغلی را در انتهای فایل قرار دهید، خط‌به‌خط گویه‌ها و پاسخ‌های چندگزینه‌ای تشابه قطعی را ثبت می‌کنند. این مورد می‌تواند گاهی تا ۵ الی ۱۰ درصد به درصد کل همانندی سند بیافزاید.
قوانین حاکم بر استعلام رسمی صراحتاً اجازه می‌دهند ابزارهای اندازه‌گیری و ضمایم در فایل همانندجویی درج نشوند. پرسشنامه ابزاری برای جمع‌آوری داده‌هاست و ادعای تالیف یا نوآوری محتوایی بر روی گویه‌های آن مطرح نیست. بنابراین روش اصولی این است که در بدنه فصل سوم (روش پژوهش) به مشخصات ابزار، روایی، پایایی و سازندگان اصلی آن ارجاع داده شود، اما متن فیزیکی سوالات و فرم پرسشنامه که در انتهای پایان‌نامه به عنوان ضمیمه آورده می‌شود، از فایل ارسالی به ایرانداک کاملاً حذف گردد.
مطلب مرتبط: ترتیب چیدمان اسلایدهای دفاع ارشد
یک اشتباه متداول، پاک کردن نام متغیرها و پرسش‌ها از داخل متن فصل سوم به بهانه فرار از همانندی است. این کار ساختار متدولوژی پایان‌نامه را ناقص می‌کند. تصمیم درست، حذف ضمایم انتهایی و حفظ توصیف‌های فنی درون فصل روش تحقیق است.
شیوه‌نامه تنظیم فایل پایان‌نامه پیش از بارگذاری در سامانه اصالت‌سنجی
برای دریافت نتیجه‌ای واقعی و تطابق کامل با قوانین همانندی دانشگاه، مراحل آماده‌سازی فایل باید گام‌به‌گام و دقیق پیاده‌سازی شوند:
- یک نسخه پشتیبان از فایل نهایی و تصویب‌شده پایان‌نامه ایجاد کنید تا فایل اصلی دست‌نخورده باقی بماند.
- صفحات تشریفاتی ابتدای پایان‌نامه (از جلد تا پیش از شروع مقدمه فصل اول) را از این فایل کپی شده پاک کنید.
- انتهای فصل نتیجه‌گیری و پیشنهادات را بررسی کنید؛ تمام صفحات مربوط به مراجع فارسی، مراجع لاتین، پیوست‌ها، پرسشنامه‌ها و چکیده انگلیسی را به صورت یکجا حذف نمایید.
- از سلامت فونت‌ها اطمینان حاصل کرده و فایل را در قالب ورد (docx) یا پی‌دی‌اف خوانا و بدون قفل ذخیره کنید. خروجی باید به گونه‌ای باشد که کلمات درون آن قابل انتخاب (Select) و جست‌وجو باشند.
تست عملی برای اطمینان: فایل پی‌دی‌اف آماده‌شده را باز کنید، با کلیدهای میانبر، بخشی از یک پاراگراف را کپی و در یک فایل متنی ساده (Notepad) جای‌گذاری کنید. اگر کلمات سرهم‌بندی شده یا ناخوانا نمایش داده شوند، سیستم پردازش سامانه نیز دچار اختلال در تحلیل خواهد شد و احتمال دریافت خطا بالا می‌رود.
مطلب مرتبط: کاهش درصد همانندجویی سمیم نور
مقایسه بخش‌های مجاز و غیرمجاز جهت حذف در فرآیند استعلام
مرز میان اصلاح فنی فایل برای استعلام و دستکاری غیرقانونی داده‌ها بسیار باریک است. در جدول زیر، تکلیف بخش‌های مختلف به روشنی مشخص شده است:
| بخش پایان‌نامه | وضعیت حذف در استعلام | پیامد تخلف یا اشتباه در بارگذاری |
|---|---|---|
| فهرست منابع پایانی (فارسی و انگلیسی) | مجاز و توصیه‌شده بر اساس ضوابط | عدم حذف سبب افزایش کاذب درصد تشابه کلی می‌شود. |
| پرسشنامه‌ها و چک‌لیست‌های گردآوری داده | مجاز به حذف از فایل ارسالی | عدم حذف سبب تطبیق کلمه به کلمه با دیگر پژوهش‌ها می‌گردد. |
| ضمایم و خروجی نرم‌افزارهای آماری | مجاز به حذف | عدم حذف می‌تواند توده‌ای از کلمات همسان بسازد. |
| فصل دوم (ادبیات و مبانی نظری) | کاملاً غیرمجاز | تخلف آموزشی آشکار محسوب شده و منجر به ابطال گواهی می‌گردد. |
| فصل روش تحقیق و جامعه آماری | کاملاً غیرمجاز | موجب رد گزارش توسط آموزش دانشکده خواهد شد. |
| ارجاعات درون‌متنی استاندارد (مانند نام و سال) | غیرمجاز (باید در متن باقی بمانند) | حذف آنها به عنوان جعل یا دستکاری متن تعبیر می‌شود. |
خطاهای متداول در آماده‌سازی متون و راهکارهای اجتناب از آن
یکی از ترفندهای غلطی که گاهی به اشتباه میان دانشجویان پیشنهاد می‌شود، تبدیل صفحات منابع به تصویر و قرار دادن عکس در پایان‌نامه است. سامانه‌های امروزی با مواجهه با حجم نامتعارفی از تصاویر به جای بافت متن، پیام خطا صادر می‌کنند یا الگوریتم‌های پردازش تصویر تشابه را شناسایی خواهند کرد. این عمل نشانه‌ای از پنهان‌کاری تلقی شده و کار را به کمیته‌های انضباطی پژوهش می‌کشاند.
مطلب مرتبط: سفارش شبیه سازی با کامسول
خطای شایع دیگر، دستکاری کلمات ارجاع درون‌متنی با نیم‌فاصله‌های مجازی نامتعارف است. این کار نه‌تنها از تشابه جلوگیری نمی‌کند، بلکه فایل ارسالی را در مرحله کنترل کیفی توسط کارشناسان آموزش با مانع مواجه می‌سازد. مراجع درون‌متنی نیازی به دستکاری ندارند؛ آنچه قانوناً مجاز به تفکیک است، فهرست طولانی کتاب‌شناسی در پایان کار است.
روش درست و منطقی این است که دانشجو بازنویسی (Paraphrasing) اصولی را در مبانی نظری رعایت کرده باشد تا سهم ارجاعات درون‌متنی طبیعی جلوه کند و سقف مجاز مصوب تحصیلات تکمیلی دانشگاه، بدون هیچ دغدغه‌ای رعایت شود.
پرسش‌های پرتکرار پیرامون حذف مراجع در سامانه همانندجو
آیا حذف فهرست منابع نیاز به تایید مستقیم استاد راهنما دارد؟
بله، در فرآیند استعلام رسمی، استاد راهنما گزارش را در کارتابل خود بازبینی می‌کند. دانشجو موظف است هماهنگی لازم را به عمل آورد که آیا فایل ارسالی باید بدون منابع باشد یا فایل کامل را بارگذاری کند تا استاد شخصاً درصد تطبیق مراجع را نادیده بگیرد. بخشنامههای اغلب دانشگاه‌ها رویه بارگذاری از مقدمه تا پایان نتیجه‌گیری را تجویز می‌کنند.
مطلب مرتبط: تفاوت ترجمه و پارافریز منابع
اگر پرسشنامه استاندارد در بدنه فصل سوم آورده شده باشد، درصد همانندی چگونه کسر می‌شود؟
گویه‌ها و سوالات آزمون‌ها اگر درون جداول متن فصل سوم درج شده باشند، سامانه آنها را تطبیق خواهد داد. در این شرایط راه حل قانونی حذف پرسشنامه نیست؛ بلکه با نظر استاد راهنما، گزارش کتبی همانندجو پیوست شده و استاد در برگه تاییدیه توضیح می‌دهد که درصد اضافی مربوط به گویه‌های ابزار اندازه‌گیری استاندارد بوده و اصالت پژوهش مورد تایید است.
در صورت بارگذاری اشتباه فایل به همراه منابع، امکان ویرایش وجود دارد؟
خیر، پس از ارسال فایل به سامانه و ثبت در نوبت ارزیابی، امکان حذف فایل قبلی و جایگزینی فایل بدون منابع وجود ندارد. دانشجو باید منتظر صدور نتیجه بماند و سپس در صورت لزوم با راهنمایی آموزش دانشگاه یا با هماهنگی استاد، استعلام مجدد انجام دهد که این امر مستلزم صرف زمان و هزینه دوباره خواهد بود.
چرا با وجود حذف منابع، درصد تشابه همچنان فراتر از حد مجاز است؟
این امر نشان می‌دهد که تمرکز تشابه بر روی فصول تئوریک (فصل دوم) و بخش بیان مسئله یا پیشینه متمرکز است. در این حالت دانشجو نباید وقت خود را صرف تغییر در ساختار منابع کند، بلکه باید مستقیماً نسبت به پارافریز کردن عبارات، بیان مفاهیم با واژگان تازه و بازنگری در ساختار جمله‌بندی ادبیات تحقیق اقدام نماید.
