⏱ زمان مطالعه: 10 دقیقه
سامانه همانندجو یکی از زیرمجموعه‌های پژوهشگاه علوم و فناوری اطلاعات ایران (ایرانداک) است که با هدف ارزیابی اصالت آثار دانشگاهی و پیشگیری از هم‌پوشانی‌های ناخواسته متنی میان متون پایان‌نامه‌ها، رساله‌ها و مقالات پژوهشی ایجاد شده است. بررسی اصالت متون پژوهشی در ایران بر پایگاه داده متمرکز ایرانداک استوار است که صدها هزار اثر دانشگاهی تاییدشده و منابع علمی کشور را در بر دارد. دانشجویان مقاطع تحصیلات تکمیلی، اعضای هیئت علمی و پژوهشگران برای تکمیل فرایند دفاع، اخذ مجوز تسویه یا پذیرش مقالات ملزم به ثبت نام، بارگذاری فایل متنی و دریافت گواهی مکتوب همانندی هستند.
آشنایی دقیق با نحوه کار این سامانه، جزئیات الگوریتم‌های کاوشگر متنی و پیش‌نیازهای فنی فایل بارگذاری‌شده، از بروز هدررفت زمان و تاخیر در برنامه‌ریزی دفاع تحصیلی جلوگیری می‌کند. در این راهنما، سازوکار پردازش داده‌ها، فرآیند گام‌به‌گام ثبت اثر، تحلیل ساختار کارنامه و راهکارهای پیشگیری از بروز خطاهای سیستمی بررسی شده است.
سازوکار پردازش متن و الگوریتم همانندجو ایرانداک
موتور تطبیق متنی همانندجو بر پایه الگوریتم‌های پردازش زبان طبیعی (NLP) و استخراج قطعات متنی (n-gram) عمل می‌کند. زمانی که فایلی روی سامانه بارگذاری می‌شود، متن ابتدا به واحدهای زبانی کوچک‌تر (کلمات، عبارات پیوسته و شبه‌جملات) تقطیع می‌گردد. سامانه با حذف کاراکترهای نامرئی، علائم نگارشی غیراستاندارد و یکدست‌سازی رسم‌الخط، پایه‌ای یکپارچه از ساختار دستوری و متنی اثر ایجاد می‌کند.
در مرحله بعدی، قطعات متنی با پایگاه داده ملی ایرانداک تطبیق داده می‌شوند. این مخزن حاوی متن کامل پایان‌نامه‌ها و رساله‌های ثبت‌شده در سال‌های گذشته، پیشنهاده‌ها (پروپوزال‌ها) و مقالات منتشرشده در نشریات علمی داخل کشور است. تطبیق فقط به یافتن جملات کاملاً یکسان محدود نمی‌شود؛ الگوریتم تغییر ساختار افعال، جا‌به‌جایی کلمات مترادف و دستکاری‌های جزئی ساختاری را نیز ردیابی می‌کند و شباهت قطعه با زنجیره‌های موجود در پایگاه داده را شناسایی می‌نماید.
راهنمای جامع این موضوع: اصالت‌سنجی پایان نامه گزارش مکتوب همانندی
فرض کنید پژوهشگری در بخش مبانی نظری جمله «مدیریت دانش فرآیندی ساختاریافته برای ایجاد و تبادل سرمایه‌های فکری سازمان است» را با تغییر به «ایجاد و تسهیم سرمایه‌های فکری در سازمان مستلزم پیاده‌سازی مدیریت دانش به شیوه‌ای ساختاریافته است» بازنویسی کرده باشد. تطبیق‌گر معنایی و خوشه‌ای ایرانداک پیوند واژگان کانونی و نسبت‌های متنی را شناسایی کرده و این تطابق را در قالب متن برجسته‌شده در نتیجه ثبت می‌کند. به همین دلیل، بازنویسی صوری بدون تغییر اساسی در بیان مفهومی، هم‌پوشانی قطعی به شمار می‌آید.
مراحل گام‌به‌گام ثبت نام و ورود به سامانه همانندجو
ورود و کار در محیط همانندجو مستلزم ساخت حساب کاربری معتبر با هویت پژوهشگر است. پیش از اقدام، آماده بودن کد ملی، اطلاعات دقیق دانشگاهی و پست الکترونیکی فعال ضروری است. روند فعال‌سازی کاربری به صورت زیر دنبال می‌شود:
- ورود به درگاه رسمی: به نشانی رسمی سامانه همانندجو در پورتال ایرانداک مراجعه کنید و روی گزینه ورود/ثبت‌نام کلیک نمایید.
- انتخاب نوع نقش: حساب‌های کاربری به دو گروه اصلی «دانشجو/پژوهشگر» و «استاد/داور» تفکیک می‌شوند. نقش دانشجو برای دریافت درصد هم‌پوشانی و نقش استاد برای بازبینی، تایید یا مدیریت گزارش‌های ارسالی کاربرد دارد.
- تکمیل شناسنامه فردی: فرم ثبت نام شامل کد ملی، نام و نام خانوادگی مطابق با شناسنامه، تلفن همراه به نام متقاضی و رشته تحصیلی است. ثبت دقیق اطلاعات هویتی برای صدور گواهی اصالت با کد رهگیری الزامی است.
- تایید حساب: پس از ثبت فرم اولیه، پیامک حاوی کد اعتبارسنجی ارسال می‌گردد. با وارد کردن این رمز یکبارمصرف، ثبت نام تکمیل و رمز عبور دائمی برای مراجعات بعدی مشخص می‌شود.
اشتباه رایج در این مرحله، ثبت نام با شماره همراه ثبت‌شده به نام شخص دیگر است؛ مغایرت مالکیت شماره تلفن با کد ملی، فرآیند ارسال پیامک‌های اعتبارسنجی و تطبیق‌های سامانه شاهکار را با اخلال مواجه می‌سازد.
آموزش بارگذاری پایان‌نامه و پروپوزال در همانندجو
پس از ایجاد و فعال‌سازی حساب کاربری، مرحله ثبت درخواست ارزیابی همانندی متنی آغاز می‌شود. در این قسمت، دقت در انتخاب گزینه‌ها و داده‌های دانشگاهی مستقیماً بر صحت خروجی و صدور تاییدیه برای گروه آموزشی تاثیرگذار است.
مطلب مرتبط: چاپ مقاله ISC فوری
نخست، نوع اثر بارگذاری‌شده باید تعیین گردد. گزینه‌های پیش‌رو عبارتند از: پایان‌نامه کارشناسی ارشد، رساله دکتری، پروپوزال یا مقاله پژوهشی. هر یک از این موارد در طبقه‌بندی سیستمی ایرانداک دارای کدهای پردازشی جداگانه‌اند و نتایج ارزیابی پروپوزال با پایان‌نامه تداخل محاسباتی ایجاد نخواهد کرد.
در گام دوم، مشخصات عنوان پژوهش، نام دانشگاه، دانشکده و گروه آموزشی وارد می‌شود. عنوان باید دقیقاً مطابق عنوان مصوب شورای پژوهشی دانشکده ثبت شود. در مواردی که کلمات انگلیسی یا فرمول‌ها در عنوان حضور دارند، ترجیح بر این است که عینا بر اساس صورت‌جلسه تصویب وارد شوند تا از رد مغایرت توسط آموزش دانشگاه جلوگیری شود.
بخش حساس دیگر، ثبت شناسه یا ایمیل استاد راهنماست. هر عضو هیئت علمی دارای یک شناسه یا آدرس ایمیل مشخص است که در سامانه همانندجو تعریف شده است. نتیجه پردازش اثر هم‌زمان در کارپوشه استاد قرار می‌گیرد تا برای ادامه روند دفاع تایید گردد. در صورتی که شناسه استاد راهنما اشتباه وارد شود، گزارش اصالت‌سنجی در کارتابل دیگری ثبت شده و دسترسی رسمی دانشگاه به مدرک صادرشده مسدود می‌گردد.
مطلب مرتبط: تعداد اسلاید استاندارد برای دفاع پایان نامه
پس از درج مشخصات، فایل متن پیوست و پیش‌نمایش آن بررسی می‌شود. پس از هدایت به درگاه پرداخت شاپرک و تسویه کارمزد مصوب پردازش، کد پیگیری سامانه ایجاد شده و فایل وارد صف پردازشگر خودکار ایرانداک می‌گردد.
استانداردهای فنی و فرمت فایل ارسالی
کیفیت پردازش الگوریتم به فرمت فنی فایلی بستگی دارد که روی سرور قرار می‌گیرد. عدم تطابق فایل با الگوهای مجاز باعث خطا در شناسایی متن یا استخراج کلمات به صورت حروف نامفهوم می‌گردد.
| ویژگی فایل | حالت استاندارد و قابل قبول | حالت نامناسب و مستعد خطا |
|---|---|---|
| فرمت سند | DOCX و PDF متنی استاندارد | PDF اسکن‌شده، تصویر، فرمت‌های فشرده ZIP |
| قلم (فونت) متن | فونت‌های فارسی یونیکد استاندارد (B Nazanin, IRBNazanin) | فونت‌های غیراستاندارد فاقد یونیکد، رسم‌الخط‌های قرآنی خاص |
| حجم فایل | کمتر از سقف مجاز سامانه (معمولاً زیر ۲۰ مگابایت) | فایل‌های سنگین ناشی از تصاویر و نمودارهای حجیم فشرده‌نشده |
| بخش‌های متنی | متن خالص فصل‌های اول تا پنجم (بدون صفحه تقدیر، بسم‌الله و مراجع) | سند کامل شامل جلد، فهرست، منابع، ضمائم تصویری سنگین |
یکی از مسائلی که باعث جهش کاذب درصد همانندی می‌شود، باقی ماندن فهرست منابع در انتهای فایل است. از آنجا که سبک نگارش منابع (مثلاً بر مبنای APA) در بیشتر پایان‌نامه‌ها یکسان است، الگوریتم بخش مراجع را به عنوان متون کاملاً هم‌پوشان شناسایی می‌کند. برای پیشگیری از این اتفاق، پیش از خروجی گرفتن، بخش‌های فهرست مطالب، فهرست اشکال، تشکر و قدردانی و به خصوص صفحه منابع را از فایل ارزیابی حذف کنید، مگر آنکه آیین‌نامه داخلی دانشگاه شما صراحتاً ارزیابی اثر همراه با منابع را الزامی کرده باشد.
برای کنترل نهایی فرمت، فایل PDF تولیدشده را باز کرده و با ابزار جستجوی متنی (Ctrl+F) چند واژه فارسی را جستجو کنید. اگر کلمات به صورت جداگانه یا علامت سوال پیدا شدند، فایل متنی شما قابلیت کدخوانی توسط موتور همانندجو را نخواهد داشت و درصد اعلامی می‌تواند به صفر کاذب یا خطای پردازش منجر شود.
مطلب مرتبط: سفارش پروپوزال روانشناسی
مدت زمان پردازش فایل در همانندجو چقدر است؟
مدت زمان لازم برای تولید گزارش رسمی همانندی متن، تابعی از حجم محتوا و ترافیک لحظه‌ای سرورهای ایرانداک است. در بازه‌های زمانی عادی، پردازش متن پایان‌نامه میانگین بین چند ساعت تا ۲۴ ساعت کاری زمان می‌برد. در فصول کم‌ترافیک تحصیلی مانند نیمه ابتدایی هر نیم‌سال، نتیجه ارزیابی ممکن است ظرف کمتر از دو ساعت به صورت خودکار صادر گردد.
با این حال، شرایط در روزهای منتهی به پایان مهلت‌های رسمی دفاع (مانند اواخر بهمن‌ماه و اواخر شهریورماه) تفاوت چشمگیری دارد. در این بازه‌ها به دلیل هجوم انبوه درخواست‌های سراسری دانشجویان، صف تحلیل پردازشگر متنی طولانی‌تر شده و دریافت پاسخ بین ۳ تا ۵ روز کاری به درازا می‌کشد. داوطلبان باید زمان‌بندی خود را با فرض این تاخیر احتمالی هماهنگ سازند تا مهلت تحویل کارنامه به آموزش دانشکده به پایان نرسد.
عواملی نظیر حجم صفحات پایان‌نامه (بالای ۲۰۰ صفحه)، پیچیدگی جدول‌ها و علائم ریاضی در داخل متن، زمان تحلیل الگوریتم را افزایش می‌دهند. اگر پردازش اثری بیش از ۷۲ ساعت کاری بدون تغییر در وضعیت متوقف ماند، باید از طریق پنل پشتیبانی تیکت ثبت شود تا وضعیت فایل در صف پردازش بررسی گردد.
مطلب مرتبط: روش اصلاح خطاهای ترجمه گوگل ترنسلیت در مقاله
نحوه مطالعه و تحلیل گزارش اصالت‌سنجی
پس از اتمام فرایند تطبیق، سامانه فایلی به نام «گزارش همانندی» در قالب PDF با شناسه امنیتی یکتا و QR کد قابل پیگیری تولید می‌کند. این گزارش ابزاری برای اعتبارسنجی پژوهش است که شامل سه مولفه بنیادین می‌شود:
- درصد کلی همانندی: عددی که نسبت کلمات مطابقت‌یافته با سایر اسناد را به کل واژگان موجود در اثر نشان می‌دهد.
- نمای رنگی متون مشابه: صفحات پایان‌نامه به صورت گرافیکی نمایش داده می‌شوند که قطعات منطبق بر پایگاه داده با رنگ‌های مختلف تفکیک شده‌اند.
- جدول منابع هم‌پوشان: سیاهه‌ای از عناوین پایان‌نامه‌ها، مقالات و منابع با ذکر سهم درصد هر یک در شباهت متن.
سقف درصد پذیرش همانندی برای پایان‌نامه بسته به شیوه‌نامه‌های مصوب دانشگاه‌ها متفاوت است. اغلب دانشگاه‌های دولتی، آزاد و پیام‌نور بازه‌ای بین ۲۰ تا ۳۰ درصد را برای مقطع کارشناسی ارشد و بازه ۱۵ تا ۲۰ درصد را برای مقطع دکتری مجاز در نظر می‌گیرند. اگر عدد کارنامه بالاتر از حدنصاب دانشگاه باشد، متن مستلزم بازنویسی عمیق و اصطلاحاً پارافریز در بخش‌های با هم‌پوشانی بالاست.
در تحلیل گزارش به سهم پایگاه‌های مشابه دقت کنید؛ اگر یک منبع به تنهایی بیش از ۸ الی ۱۰ درصد هم‌پوشانی را به خود اختصاص داده باشد، احتمالاً متنی به صورت بلوکی بدون ارجاع دقیق یا بازآفرینی محتوایی نقل‌قول شده است که توجه داوران جلسه دفاع را جلب خواهد کرد.
خطاهای متداول در هنگام ارسال متن و شیوه حل آن‌ها
بسیاری از پژوهشگران در حین ثبت اثر با پیغام‌های سیستمی مواجه می‌شوند که مانع پیشرفت کار است. علل وقوع این موارد و راه‌حل‌های عملیاتی آن‌ها ساختار مشخصی دارند:
مطلب مرتبط: نحوه نوشتن پیشینه تحقیق پایان نامه
خطای ساختار نامعتبر قلم (Font Encoding Error): زمانی رخ می‌دهد که در تبدیل فایل Word به PDF از تنظیم استاندارد استفاده نشده باشد. حروف در پس‌زمینه سیستم به کاراکترهای مخدوش تبدیل می‌شوند. راه‌حل این است که در تنظیمات ذخیره نرم‌افزار Word، گزینه استانداردسازی فونت‌ها و Embedding TrueType Fonts را فعال کنید یا فایل DOCX را مستقیماً بارگذاری نمایید.
خطای قفل بودن فایل PDF: فایلی که دارای رمز عبور، قفل محدودیت ویرایش یا کدهای جاوا اسکریپت امنیتی باشد توسط خزنده متنی خوانده نمی‌شود. برای رفع آن، پیش از بارگذاری، ویژگی امنیتی فایل را در نرم‌افزارهای نمایشگر PDF به وضعیت بدون قفل تغییر دهید.
خطای ثبت پیشین اثر در سامانه: اگر دانشجو فایلی را مجدداً آپلود کند یا قبلاً نسخه پیش‌نویس آن توسط خود یا استادی دیگر جهت استعلام در سامانه بارگذاری شده باشد، درصد همانندی ناگهان به نزدیک ۱۰۰ درصد می‌رسد. در این سناریو، متن جدید با نسخه پیشین خودش مقایسه شده است. باید از طریق درخواست به دبیرخانه ایرانداک یا بخش پشتیبانی سامانه، درخواست حذف نسخه آزمایشی گذشته با ارائه نامه دانشگاه ثبت گردد تا اثر با خودش مقایسه نشود.
مطلب مرتبط: دلایل رد شدن پروپوزال در دانشگاه
پرسش‌های متداول درباره نحوه کار سامانه همانندجو
آیا تفاوت میان حروف «ی» و «ک» فارسی و عربی در نتیجه استعلام اثر می‌گذارد؟
نسخه‌های به‌روزشده همانندجو مجهز به نرمال‌ساز متن هستند و تفاوت کاراکترهای عربی و فارسی را به صورت خودکار اصلاح می‌کنند. با این حال، استفاده از رسم‌الخط مصوب فرهنگستان و کلیدهای کیبورد استاندارد فارسی درصد خطای پردازشگر را به حداقل می‌رساند.
آیا متن‌های داخل فرمول‌ها و معادلات ریاضی نیز محاسبه می‌شوند؟
معادلات ریاضیاتی که با استفاده از افزونه‌های تخصصی فرمول‌نویسی درج شده‌اند یا به صورت تصویر هستند، توسط موتور کاوش متنی تحلیل نمی‌شوند و در محاسبه درصد همانندی لحاظ نمی‌گردند. با این وجود، متونی که در پاورقی یا یادداشت‌های توضیحی فرمول‌ها نوشته می‌شوند در ارزیابی وارد خواهند شد.
اگر سامانه درصد بالایی گزارش دهد، چگونه آن را کاهش دهیم؟
کاهش درصد شباهت تنها با بازنویسی ساختاری عبارات قرمز و مشخص‌شده در گزارش امکان‌پذیر است. این فرآیند شامل تغییر الگوهای نحوی، استفاده از ساختارهای مجهول یا معلوم متناسب، تلفیق ایده‌ها از چند منبع و پرهیز از کپی واژه‌به‌واژه جملات از مبانی نظری دیگران است. تغییر کلمات با مترادف‌ها بدون دست بردن در ساختار کلی جمله، توسط سیستم شناسایی شده و همچنان همانند تلقی می‌شود.
آیا اعضای هیئت علمی امکان مشاهده پایان‌نامه‌های در حال بررسی را دارند؟
بله، با درج شناسه یا ایمیل استاد راهنما در فرم بارگذاری اثر، دسترسی به گزارش صادرشده به صورت مستقیم در کارپوشه هیئت علمی همانندجو قرار می‌گیرد و استاد می‌تواند درصد هم‌پوشانی، جزئیات متون مشابه و منابع منطبق را به طور کامل بازبینی و تایید یا رد کند.
