⏱ زمان مطالعه: 9 دقیقه
انتخاب میان ارسال دستاورد پژوهشی به یک مجله تحت نمایه وب آو ساینس یا یک ژورنال نمایه‌شده در اسکوپوس، یکی از دوراهی‌های پرتکرار پژوهشگران و دانشجویان تحصیلات تکمیلی است. این دو پایگاه اطلاعاتی، بزرگ‌ترین مراجع نمایه‌سازی مقالات علمی در جهان به شمار می‌روند، اما تفاوت‌های بنیادینی در سیاست‌های ارزیابی، نمایه کردن منابع، شاخص‌های استنادی و نحوه پذیرش مقالات دارند. شناخت دقیق این تمایزها به محقق کمک می‌کند تا استراتژی نشر خود را بر اساس زمان، اعتبار مورد نیاز دانشگاه و حوزه تخصصی تنظیم کند.
ماهیت و ساختار پایگاه‌های کلاریویت آنالیتیکس و الزویر
اصطلاح مقاله ISI به مقالاتی اطلاق می‌شود که در مجلات نمایه شده در مجموعه وب آو ساینس (Web of Science) متعلق به شرکت کلاریویت آنالیتیکس (Clarivate Analytics) به چاپ می‌رسند. ریشه این نام به مؤسسه اطلاعات علمی (Institute for Scientific Information) بازمی‌گردد که یوجین گارفیلد در سال ۱۹۶۰ پایه‌گذاری کرد. هسته اصلی این پایگاه داده شامل نمایه‌های تخصصی از جمله نمایه استنادی علوم گسترش‌یافته (SCIE)، نمایه استنادی علوم اجتماعی (SSCI) و نمایه استنادی هنر و علوم انسانی (AHCI) است. در سال‌های اخیر نمایه منابع نوظهور (ESCI) نیز به این مجموعه افزوده شده است تا مجلاتی که پتانسیل علمی مناسبی دارند پیش از ورود به هسته اصلی، ارزیابی شوند.
در نقطه مقابل، پایگاه اسکوپوس (Scopus) در سال ۲۰۰۴ توسط غول نشر آکادمیک، شرکت الزویر (Elsevier)، راه‌اندازی شد. اسکوپوس به عنوان رقیب مستقیم وب آو ساینس طراحی شد تا دسترسی وسیع‌تری به منابع تحقیقاتی، چکیده‌ها و تحلیل‌های استنادی فراهم سازد. در حالی که کلاریویت رویکرد گزیده‌تر و نخبه‌گرایانه‌تری را در انتخاب نشریات دنبال می‌کند، اسکوپوس وسعت جغرافیایی و تنوع موضوعی گسترده‌تری را هدف قرار داده و علاوه بر مقالات ژورنالی، بخش وسیعی از مقالات همایشی معتبر و فصول کتاب‌ها را نیز پوشش می‌دهد.
راهنمای جامع این موضوع: نگارش مقاله ISI و علمی‌پژوهشی
تفاوت شاخص‌های اعتبارسنجی؛ ضریب تاثیر در برابر سایت‌اسکور
سنجش اثرگذاری مقالات در این دو پایگاه بر پایه محاسبات ریاضیاتی متفاوتی انجام می‌گیرد. معروف‌ترین شاخص ارزیابی نشریات در وب آو ساینس، ضریب تاثیر یا ایمپکت فاکتور (Impact Factor) است که سالانه در قالب گزارش استنادی مجلات (JCR) منتشر می‌شود. ایمپکت فاکتور کلاسیک، میانگین استنادهای دریافتی مقالات یک مجله را در یک بازه زمانی دو ساله محاسبه می‌کند. برای دهه‌ها این شاخص معیار بی‌چون‌وچرای رتبه‌بندی مجلات بوده و به صورت انحصاری در اختیار شرکت کلاریویت قرار دارد.
اسکوپوس برای ارزیابی نشریات نمایه شده در بستر خود، شاخص اختصاصی سایت‌اسکور (CiteScore) را توسعه داده است. برخلاف ایمپکت فاکتور دو ساله کلاریویت، سایت‌اسکور بازه‌ای چهار ساله را برای تحلیل استنادات در نظر می‌گیرد و نسبت استنادهای دریافت شده در این چهار سال را به کل مدارک علمی منتشر شده در همان مدت می‌سنجد. همچنین اسکوپوس شاخص‌های تحلیلی دیگری نظیر اس‌جی‌آر (SJR) که وزن کیفیت استنادها را بر اساس پرستیژ مجله مبدا می‌سنجد، و اس‌نیپ (SNIP) که تفاوت‌های میان‌رشته‌ای در نرخ استناد را نرمال‌سازی می‌کند، به کار می‌گیرد.
بیشتر بخوانید: معیارهای انتخاب مجله برای چاپ مقاله
آیا مقالات اسکوپوس ایمپکت فاکتور دارند؟
پاسخ کوتاه و قطعی به این سوال منفی است. شاخص ایمپکت فاکتور (Journal Impact Factor) منحصراً متعلق به پایگاه JCR از شرکت کلاریویت آنالیتیکس است. بنابراین مجله‌ای که صرفاً در اسکوپوس نمایه می‌شود، تحت هیچ شرایطی ایمپکت فاکتور رسمی ندارد. با این حال، بسیاری از مجلات معتبر علمی هم‌زمان در هر دو پایگاه وب آو ساینس و اسکوپوس نمایه هستند؛ این مجلات به دلیل حضور در وب آو ساینس دارای ایمپکت فاکتور و به دلیل حضور در اسکوپوس دارای سایت‌اسکور می‌باشند. اگر مجله‌ای تنها در اسکوپوس حضور داشته باشد، استناد به اصطلاح ایمپکت فاکتور برای آن، یک اشتباه آکادمیک یا ترفندی گمراه‌کننده از سوی مجلات فاقد اعتبار است.
میزان سخت‌گیری در داوری و نرخ پذیرش مقالات
پرسش بسیاری از پژوهشگران این است که چاپ مقاله در ISI سخت‌تر است یا اسکوپوس؟ از دیدگاه ساختاری، ورود یک نشریه به پایگاه وب آو ساینس با فیلترهای استانداردی سخت‌گیرانه‌تری مواجه است. معیارهای ۲۸ گانه کلاریویت که شامل استانداردهای کیفی و استنادی است، باعث شده ورود به هسته اصلی JCR بسیار دشوار باشد. مجلاتی که موفق به اخذ ایمپکت فاکتور می‌شوند، معمولاً فرایند داوری همتا (Peer Review) فوق‌العاده موشکافانه‌ای دارند و نرخ ریجکت مقالات در آن‌ها در بسیاری از موارد بالای ۷۵ تا ۹۰ درصد است.
مطلب مرتبط: تفاوت ترجمه عمومی و ترجمه تخصصی
در پایگاه اسکوپوس، تنوع و شمار مجلات به مراتب بیشتر است. با اینکه هیئت ارزیابی و انتخاب محتوای اسکوپوس (CSAB) استانداردهای جدی اعمال می‌کند، اما سیاست کلی این پایگاه پوشش فراگیرتر دانش بشری است. این گستردگی سبب می‌شود نشریات اسکوپوس با چارک‌های کیفی پایین‌تر (Q3 و Q4) فرایند داوری سریع‌تر و نرخ پذیرش بالاتری نسبت به مجلات تراز اول JCR داشته باشند. با وجود این، نمی‌توان حکمی کلی صادر کرد؛ مجلات چارک اول (Q1) در اسکوپوس، به‌ویژه آن‌هایی که توسط ناشرانی چون الزویر، وایلی یا اشپرینگر مدیریت می‌شوند، از نظر سخت‌گیری علمی و استانداردهای پژوهشی تفاوتی با برترین مجلات ISI ندارند.
برای روشن‌تر شدن این مقایسه، سناریویی فرضی را در نظر بگیرید: پژوهشگری در حوزه بهینه‌سازی الگوریتم‌های هوش مصنوعی مقاله‌ای حاوی نتایج شبیه‌سازی عددی تدوین می‌کند. چنانچه مقاله به ژورنالی در نمایه SCIE با ایمپکت فاکتور بالا ارسال شود، داوران ممکن است علاوه بر نتایج عددی، اثبات دقیق قضایای ریاضی، اثبات همگرایی تئوریک و مقایسه جامع با آخرین مقالات دو سال گذشته را مطالبه کنند. همین مقاله اگر به یک مجله تخصصی اسکوپوس با چارک Q2 با تمرکز بر کاربردهای مهندسی ارسال شود، احتمالاً با تکیه بر تحلیل کاربردی و اعتبار شبیه‌سازی‌ها پس از بازبینی‌های معمول به پذیرش برسد.
مطلب مرتبط: قوانین حذف رفرنس از درصد همانندی
پوشش موضوعی و تفاوت در تعداد مجلات
اسکوپوس به طور قابل توجهی بیش از ۴۰ هزار نشریه، کتاب و مجموعه مقالات کنفرانسی را در بر می‌گیرد، در حالی که هسته اصلی وب آو ساینس در حدود ۲۱ هزار مجله را فهرست کرده است. این تفاوت مقیاس موجب تمایز در کاربری این دو بستر برای رشته‌های مختلف می‌شود:
- علوم پایه، پزشکی و فنی مهندسی: وب آو ساینس در این رشته‌ها تمرکز تاریخی و عمیقی دارد و استنادهای قدیمی را تا دهه‌ها قبل ردیابی می‌کند.
- علوم انسانی، هنر و علوم اجتماعی: اسکوپوس در این شاخه‌ها پوشش به مراتب گسترده‌تری دارد. از آنجا که پژوهشگران علوم انسانی بیشتر از طریق کتب و همایش‌ها تولید دانش می‌کنند، اسکوپوس بستر بازتاب بهتری برای اثرگذاری این تحقیقات است.
- پوشش جغرافیایی و زبان‌ها: وب آو ساینس رویکردی متمرکز بر زبان انگلیسی و انتشارات آمریکایی و اروپایی دارد. اسکوپوس مجلات منطقه‌ای، آسیایی و چندزبانه بیشتری را پس از احراز شروط فنی و استانداردهای داوری می‌پذیرد.
جدول مقایسه جامع ویژگی‌های مقالات ISI و اسکوپوس
| معیار مقایسه | وب آو ساینس (ISI / Clarivate) | اسکوپوس (Scopus / Elsevier) |
|---|---|---|
| شرکت مالک | کلاریویت آنالیتیکس (Clarivate) | الزویر (Elsevier) |
| شاخص اصلی ارزیابی مجله | ضریب تاثیر (Impact Factor) در JCR | سایت‌اسکور (CiteScore) |
| بازه زمانی تحلیل استنادات | ۲ سال (و شاخص ۵ ساله) | ۴ سال متوالی |
| سخت‌گیری در نمایه کردن نشریات | بسیار شدید با بازبینی‌های متوالی استنادی | سیستماتیک و استاندارد با وسعت پذیرش بیشتر |
| پوشش منابع غیرژورنالی | محدودتر به جز مجموعه‌های مشخص | گسترده (شامل کنفرانس‌ها و فصول کتاب) |
| تعداد کل منابع تحت پوشش | حدود ۲۱ هزار مجله در هسته اصلی | بیش از ۴۰ هزار منبع فعال |
| سرعت به روزرسانی استنادها | ماهانه و سالانه (گزارش JCR سالانه) | ماهانه با به‌روزرسانی مداوم ردیابی استنادی |
ارزش پژوهشی و جایگاه در آیین‌نامه‌های دانشگاهی
در نظام آموزش عالی ایران و بسیاری از کشورهای جهان، تفکیک شفافی میان این دو نمایه در فرایندهای اداری و پژوهشی وجود دارد. در آیین‌نامه‌های ارتقای مرتبه اعضای هیئت علمی، اعطای گرنت‌های تحقیقاتی، و همچنین تسویه حساب و دفاع رساله دکتری، مقالات وب آو ساینس دارای JCR بیشترین امتیاز پژوهشی را دریافت می‌کنند. اغلب دانشگاه‌های دولتی برای تسویه دوره دکتری یا دستیابی به نمره کامل پایان‌نامه، چاپ حداقل یک مقاله در مجلات JCR با چارک‌های Q1 یا Q2 را الزامی می‌دانند یا امتیاز آن را بالاتر از مقالات اسکوپوس محاسبه می‌کنند.
مطلب مرتبط: تفاوت همانندجو با سمیم نور
با این حال، اعتبار اسکوپوس در سال‌های گذشته جهش چشمگیری داشته است. رتبه‌بندی‌های جهانی دانشگاه‌ها نظیر رتبه‌بندی تایمز (THE) و کیو‌اس (QS) به طور مستقیم داده‌های استنادی و انتشاراتی خود را از پایگاه اسکوپوس استخراج می‌کنند. از این رو دانشگاه‌ها به انتشار مقالات در مجلات اسکوپوس، به‌ویژه در چارک‌های بالا، توجه ویژه‌ای نشان می‌دهند. برای داوطلبان مهاجرت تحصیلی و اخذ پذیرش در مقاطع بالاتر بین‌المللی، داشتن مقالات معتبر در مجلات نمایه‌شده در اسکوپوس یا ISI تفاوت فاحشی در جلب نظر اساتید راهنما ایجاد نمی‌کند؛ آنچه بیش از نام نمایه اهمیت دارد، کیفیت پژوهش، اعتبار ناشر (مانند IEEE، Springer، Nature Portfolio، Elsevier) و اصالت روش‌شناسی مقاله است.
اشتباهات رایج محققان در انتخاب بین ISI و اسکوپوس
یکی از لغزش‌های رایج، عدم توجه به تفاوت نمایه ESCI با مجموعه مجلات صاحب ضریب تاثیر در وب آو ساینس است. برخی پژوهشگران تصور می‌کنند هر مقاله‌ای که در وب آو ساینس نمایه شود، دارای ایمپکت فاکتور است؛ در حالی که مجلات فهرست منابع نوظهور (Emerging Sources Citation Index) تا پیش از سال ۲۰۲۳ فاقد ایمپکت فاکتور بودند و حتی اکنون نیز در ارزیابی‌های درون‌دانشگاهی هم‌رده مجلات باسابقه JCR تلقی نمی‌شوند.
مطلب مرتبط: تفاوت ترجمه و پارافریز منابع
اشتباه دوم، قربانی شدن در دام مجلات جعلی یا ربوده‌شده (Hijacked Journals) است که ادعای حضور در هر دو پایگاه را دارند. گاهی پایگاه‌هایی با اسامی فریبنده ادعا می‌کنند ایمپکت فاکتور ارائه می‌دهند، در حالی که این شاخص‌ها صرفاً فاکتورهای ساختگی نظیر Universal Impact Factor یا Global Impact Factor هستند. بررسی وضعیت نمایه مجله از طریق سامانه‌های Master Journal List کلاریویت و بخش منابع (Sources) در وب‌سایت رسمی Scopus، مطمئن‌ترین چک‌پوینت پیش از سابمیت مقاله است تا از خروج مجله از نمایه (Discontinue شدن) یا جعلی بودن وب‌سایت اطمینان حاصل شود.
پرسش‌های متداول
چگونه بفهمیم یک مجله ISI است یا اسکوپوس؟
برای بررسی نمایه ISI، نام مجله یا شناسه شاپا (ISSN) آن را در سامانه Master Journal List شرکت کلاریویت جستجو کنید و بررسی نمایید که آیا مجله در یکی از نمایه‌های اصلی (SCIE، SSCI، AHCI یا ESCI) ثبت شده است یا خیر. برای اسکوپوس، به بخش Sources در سایت Scopus.com مراجعه کنید و عنوان یا ISSN مجله را بررسی نمایید تا از فعال بودن وضعیت نمایه آن اطمینان حاصل کنید.
مطلب مرتبط: بهترین نرم افزار سرقت ادبی فارسی
آیا مجله‌ای می‌تواند هم‌زمان هم ISI باشد و هم اسکوپوس؟
بله، بخش اعظم نشریات علمی شاخص و معتبر در سراسر جهان به طور هم‌زمان در هر دو پایگاه وب آو ساینس و اسکوپوس ایندکس شده‌اند. این مجلات هم دارای شاخص ضریب تاثیر (Impact Factor) و هم دارای شاخص سایت‌اسکور (CiteScore) هستند.
برای دفاع دکتری مقاله ISI ارجحیت دارد یا اسکوپوس؟
این موضوع کاملاً به آیین‌نامه مصوب دانشگاه و گروه آموزشی محل تحصیل بستگی دارد. در بیشتر دانشگاه‌های تراز اول، شرط دفاع، داشتن حداقل یک مقاله موظف در مجلات دارای نمایه JCR (با ایمپکت فاکتور معتبر) است و چاپ مقاله در اسکوپوس به عنوان مقاله دوم یا اختیاری پذیرفته می‌شود. پیش از انتخاب مجله، آیین‌نامه به‌روز معاونت پژوهشی دانشگاه خود را بررسی نمایید.
